అష్టమహిషీకల్యాణము - 15

అనుచుఁ గర్ణాట దేశాగతానేక

ఘన వీరభటులు చెంగటఁ జేరికొలువ

ఆయిత్తమాఘ వందలిమున్నిబన్ని

ఆయుధం గొండు నియంగెవా యనుచు

వివిధ వాక్యములచే వేర్వేఱఁ బిలిచి

ద్రవిడ సద్భటులు చెంతలఁ జేరికొలువ

ఆసొ ఆడె ఆగె హరి జగన్నాధ

దాసు హేబలు ఖండదారురే యటంచు

నంతంతదాఁటి సాహసము చూపుచును

వింతగాఁ గాళింగ వీరులే తేర                      (5010)

వెండియు దేశాధివిభులు శ్రీవిభుని

దండిమైనిట్టు నుద్దండతఁ గొలువ

ఘనమదోత్కట కుంభి కట భూరిదాన

వనములు బహుళ జీవనములుగాఁగఁ

గ్రమ్మెడి తళుకుల కైదువుల్మార్గ

ణమ్ములు వివిధమీనమ్ములుగాఁగఁ

దమ్మి మార్తుని మార్పఁదగు శిరోవేష్ట

నమ్ములు చారు ఫేనమ్ములుగాఁగఁ

శైలోపమాన కుంజరపుంజ వాహ

జాలముల్నకాద్రి జాలముల్గాగ                      (5020)

రోష సాహస బలారూఢ వీరాళి

ఘోషంబుతరఁ గలఘోషంబుగాఁగ

సకల సన్నాహ భాస్వర శతాంగముల

నికరముల్విపులినా నికరముల్గాఁగ

గడుఁ బొడవగు తురంగములమై సుడులు

సుడులుగా బహువిధ స్ఫురణ చూపుచును

వాహినీపతివలె వాహినీ సమితి

వాహిని దశదిశల్ వడఁకనేతేర

వాహినీవిభుఁడు భూవరయొప్పు మిగిలి

యాతత చైద్య శౌర్యచ్చేదహేతు                    (5030)

కేతువుగతి తాక్ష్యన్ కేతులింపొంద

మాగధోత్పాత భూమహిత గర్జనము

బాగున రధ సముద్భట నాదమడర

హరి రుక్మితేజంబు నణఁగించుననెడు

సరవిబెన్థూళి కంజారాప్తుఁ బొదువఁ

బ్రతిలేని కడకమై బలములుఁ దాను

నతి ప్రమదముతోడ నరుగు నత్తఱిని

దమ్మునిమై కూర్మిఁ దమ్ము నిచ్చలును

గ్రమ్మి పోరఁగఁ జూచు కపట శాత్రవుల

రాకయుఁ దలపోసి రాకానిశాక                       (5040)

రాకార శోభితుండగు సీరపాణి

తాల హాలాంకితోత్తాల ధ్వజాంశు

జాల సంవృత దిశా సంఘమైనట్టి

తేరెక్కి సైన్య సందీప్తుఁడై వేగ

సారసాక్షుని గూడఁ జనుదెంచెనంత

కరమవేఁడుక భీష్మక రమావరుండు

పరిణయోత్సవ లీలఁ బడవాళ్లబనిచి

పురము సంకలితగోపురము శృంగార

కరమును శోభనాకరమునై యొప్పఁ

జేయించి పుత్రి విశేష దానములు                 (5050)

సేయించి భూసురాశీర్వాదమంద

దమఘోష సుతుఁడు దుర్దమఘోష వాద్య

సమధిక బలబంధు సహితిఁడై యపుడు

విక్రమాద్భుత మహావీరుండు దంత

వక్త్రుండు మగధభూవరుఁడు సాల్వుండు

మొదలైన రాజులిమ్ములగొల్వఁ జల్వ

మదటుమీఱఁగ వచ్చెనంత రుక్మియును

నెనసిన వేడ్కతో నెదురేగి కౌఁగి

టనుగ్రుచ్చి మిగుల వేడ్కల హెచ్చి చైద్యు

వివిధార్చనముల గావించి యాభూమి               (5060)

ధవునిఁ జైద్యుని విడిదలలందునునిచె

యంతనే కాంత కాంతాకిర్ణమగుచుఁ

జింతమై హరిరాకఁ జింతించి నొగులు

ఘనమైన వైదర్భి గర్భీకరించి

కొని తాపమెసఁగఁ జెక్కునఁ జేయి చేర్చి

యేమొకోరాఁడయ్యె నిందిరావిభుఁడు

భూమి ...................

అక్రూరుఁడట నాలుగైదు బాణముల

వక్త్రవర్తను దంతవక్త్రు గుఱ్ఱములఁ

దఱిగి కేతనము గోదంద సారథులు              (5070)

నఱికి రథంబెల్ల నజ్జు గావింప

నప్పుడు వాఁడొక్క యరదంబు కడకుఁ

గుప్పించి మఱియు మార్కొని పోరఁ దొడఁగె

ప్రతిలేకచనుదెంచు పౌండ్రకనామ

కృతవర్మవరుఁడైన కృతవర్మకినిసి

తరణి కాంటులు ధగద్ధగితంబులైన

శరములు నిగిడింప జడియకారాజు

నిప్పులు గ్రక్కిడి నిశితాంబకములు

కప్పినఁ గృతవర్మ కడఁకతోవాని

ఫాలభాగమున నంబకములు మూడు                (5080)

కీలించి లయకాల కీలియై వాని

శరముల ముంచి తచ్చరములఁ ద్రుంచి

తురగాళి నొంచి సూతుని విదారించి

విలుద్రుంచియంత నిర్విణ్ణుఁ గావించె

చలము ముప్పిరిగొన సాల్వుఁ డవ్వేళ

ననల సన్నిభుని సాత్యకిఁ దార్చి యార్చి

కనక పుంఖోజ్వల కాండముల్బఱపఁ

దోడనే యతఁ డొక్క తోఁపునవాని

జోడును ధనువును చూర్ణంబు జేసి

మూఁడు తూఁపులు ఫాలమునఁ గీలుకొలుపఁ            (5090)

వేడి యాతనికంటె వీరుచందమున

వీరరసావేశ వివశుఁడై వాఁడు

క్రూరత నాలుకల్గోయు బాణంబు

తమ్మి పొక్కిలివాణి తమ్ముపైఁజొనుప

నమహాశరమునా గారిబాణమునఁ

దెగటార్చి యార్చి సందీప్త బాణంబు

తెగనిండవింట సంధించి యాపగతు

చను మ్రోలనాటింప జడిసి యారాజు

చనియె నాహవ రసాస్థలినుండి వెఱచి

అపుఁడు జరాసంధుఁ డంగభూవిభుఁడు             (5100)

కుపితుఁడై సేనడీకొలుప బలుండు

తడయకుత్తుంగ మాతంగంబు నెక్కి

వడిఁ బోరు కాళింగ వసుధాతలెసు

గణుతికెక్కిన హలాగ్రంబు చేనవుడు

రణముతో గూల్చె వారణముతోఁ గూఁడ

నాని విదూరధుఁ డాదంతవక్త్రు .....

నేను తూఁపుల బలహీనుఁ గావించె

రణచిత్రకుండు చిత్రకుఁడు సత్యకుఁడు

మణిపుంఖ శరదంబకముల చేగ్రుచ్చి

వంగాధిపతి రథ వాహినీతతుల                 (5110)

బంగంబు నొందింప బలుఁడేగుదెంచి

బలువిలు గొని వంగపతి కేలి పసిఁడి

విలు ద్రుంచి విరధుఁ గావించి తద్బలము

చెండాడి పసిఁడి పింజయ తూఁపుఁ దొడిఁగి

చెండాడినట్లు తచ్చిరముత్తరించి

కౌశలంబేర్పడఁ గాహలాగ్రమునఁ

గాశికాధిపులఁ బెక్కెండ్రనుక్కడఁచి

ధీరోషశీలులుఁ దెగియరవదఱ

గారువర్ణాదుల ఖండించి వైచి

వరవంకపక్ష సంవళితంబులైన               (5120)

శరముల సింహక శతముఁ గీటణఁచి

కల్పాంత భైరవాకారుఁడై పేర్చి

యల్పమానసు మగధాధీశుఁ బొదువ

నలిగి యమ్మగధుండు హలపాణిఁ గదిసి

బలముఁ జూపుచు మూఁడు భల్లముల్జొనుప

బలదేవుఁడామూఁడు బాణముల్దునిమి

యలఘ చిత్రముగ బాణాష్టాకం జేసి

యలిగి సూతుని విల్లు నరదంబు సిడము

తిల సమానములుగాఁ దెగటార్చి యార్చి

యెదగదగొని వ్రేయనిల వ్రాలితేలి                   (5130)

వదజెందినవా డాహవక్షోణి వీర

వీరంబు విరదంబు విబుఁడు నచ్చిభుఁడు

...........................

హరిహరియరదంబు నరదంబు చలము

విడువకపోరద్రీ విక్రమాగ్రజుఁడు

కడురెసి వైరిచక్రంబు పై నుఱికి

పటుతర కరిఘటాభట నిటులములు

చటులాశుగములచేఁ జక్కుసేయుచును

రంగదుత్తుంగ తరంగ సంఘముల

న్రుంగుడు సేయుచు భూపాలవరుల                     (5140)

శిరములు వక్షముల్చెక్కులుఁ దొడలు

కరవాల శరచక్ర గదలఁ జిత్రముగఁ

దరిగి నాటించి విదారించికాఁటి

యఱి ముఱి దశదిశలందు నింపుచును

స్ఫుట హలంబును బలంబును జలంబలరఁ

జటుల మౌసలపుఁ గౌశలము చూపుచును

బ్రథన సంభృత విజృంభణ భీషణాంక

రథుల రథాళి సారథులఁ జెండుచును

భట కదంబము కదంబములు కంబువులు

తొటతొట ధరరాలం దునియ నేయుచును                 (5150)

రణభూతసమితి పారణలు సేయించి

గణుతింపరాని విక్రమ శక్తి మెఱసి

మార్గణములు మూఁత మాగధుండారు

నిర్గణముల నణఁగించి పెల్లార్చి

పాశంబు చేఁబట్టి పౌండ్రకనాముఁ

గీశంబు కైవడిఁ గిచకొట్ట జేసి

గ్రావంబు గతివచ్చు ఘనునంగనాధు

గ్రీవంబు ద్రెంచి తక్కిన రాజవరుల

వేమరునహి రెండువేల నాలుకల

పాము గీమునకేఁగఁ బటఘూట సేయుఁ              (5160)

దిరిగె శాలుఁడు యోగఁ దిరిగెను మగధు

డరిగెఁ గోసలుఁడు పౌండ్రాధీశుఁ డేగె

విఱిగె సంవీరుండు వీగెఁ ద్రిగర్త

జఱిగె గ్రాధుండునుజని యెగుహుండు

నగధరాగ్రజుని బాణములకు జడిసి

పగతురీతి నేర్పడ లజ్జదించి

యచ్చుగామును మున్నె యాకుండినంబు

జొచ్చినవాఁడెపో శూరుఁ డటంచు

పురుడుల తముపారి పోవు చందమున

బరువిడి కుండిన ప్రాంతంబు చేరి                   (5170)

చెదరవైచినయొడి నెలవాటులకును

బెదరి వచ్చినయట్టి పెడచలకరణిఁ

గుత్తుకల్దడుపుచు గుములుగాఁ గూడి

రాకయా శాశపురంబులోఁ జింతఁ

జీకాకు పడియున్న శిశుపాలుఁ జేరి

మేలు నీవును రాక మేలు చేసితివి

పాలు గల్గిన బలభద్రుండు కొంత

చాయవాటుగఁ జేయఁ జరిగి వచ్చితిమి

పోయిన చేకావె భువిని భ్రాణములు                   (5180)

ఆలేమ పట్టు దయ్యమెఱుంగుఁ గాని

చాలు మాదెస జన్మజన్మంబులకును

జెలఁగి యేనుఁగుచేతి చెఱకుఁ గైకొనఁగ

నలవియే యెవ్వరికైన నాకరణి

నాదానవారికి నగపడినట్టి

వైదర్భిఁ గైకొన వశమె యివ్వేళ

యుద్ధంబని నెడుమాట యుడిఁగి మామంచి

బుద్ధి చేకొని నీదు పురమునకరుగు

దీమ సంభేది చింత్తింపంగఁ దలఁప

నేమి సేయంగ వచ్చునిది దైవకృతము             (5190)

పోయెదమనిచెప్పి భూపాలురెల్లఁ

బోయిరి తమ పురంబులకు నవ్వేళ

యాదవాధీశు సాహసమెల్లఁ దెలిసి

చేఁదీసి కొనిపోయెఁ జేదీశుఁ డంత

కనలి రుక్మియు దురాగ్రహ వృత్తిఁబొదలి

కనుఁగవ విస్ఫులింగము లుత్పతిలఁ గఁ

బసులకాఁ పరినని పరికింపకెట్లు

కుసుమ కోమలినెట్టుకొని పోయె వీఁడు

చుట్టంబుగతి వచ్చి సూడుబంటయ్యె

................................                (5200)

దొరతనం బెఱుఁగక తుదిఁ బాఱి పోయె

దొరకూళాయైన చేతులఁ బట్టరాదు

తనమాయఁ గడుఁబిన్న తనమయ్యెననఁగ

ననిలోన గెల్చి సాహస వృత్తిమగుడ

వైదర్భిఁ దెచ్చిన వత్తునిచ్చటికిఁ

గాదేని నాపెకు గ్రతఁ బ్రాణమిత్తు

నని తండ్రితోఁ బల్కి యాహవోదగ్ర

ఘన రథారూఢుఁడై క్రథకైశికాది

జననాధులును సర్వసైన్యంబు గొలువ

నెనలేని కినుకమై నేతేరబలము                (5210)

దుర్మద రంహౌఘ దూరమౌనింద్ర

నర్మదయైనట్టి నర్మదచెంత

మునుమున్న యరిగెడి మురదైత్యమర్దిఁ

గను@ గొనిపోకు మెక్కడ పోయదనుచు

గణములుగాఁగ మార్గణములు పఱుప

ఫణివైరి కేతుండు బలువిడి విఱిఁగి

కోపించి శార్ఙ్గఁబుగొని పారపాటు

తూపులనాని దుత్తుమురులుగాఁ చేసి

మును శిరంబులును రంబులు కరంబులును

పెనునరంబులు విజృంభించి మోదుచును             (5220)

దొనల సూతులను గేతులను రౌతులను

ఘనహేతులను బిండిగాఁ గఁజదుపుచును

మొగిఁ జర్మములు వర్మములు మర్మములు

దెగి ధర్మములతోడఁ ద్రెళ్లఁ గొట్టుచును

సురలెల్లఁ బొగడన సురలెల్ల బెగడ

ధరణీశ శౌరి యుద్ధము సేయునపుడు

వ్రాలు గాత్రములు పత్రములు ఛత్రములుఁ

గూలునక్కులును ముక్కులును జెక్కులును

గ్రుంగు నూరులును శూరులును నారులును

న్రుంగు మూఁపులును గోపులును దూపులును                 (5230)

నయ్యుండు శౌరి నాహవ చిత్రకేళి

నయ్యెడ్శఁ జరుపుచో నరిగి యారుక్మి

వెన్నతోఁ బెట్టెనో వివరింపననుచు

...........................

విలినారిదీడివే వేగంబోవాఁడి

బలునార సంబులఁ బద్మాక్షుఁ బొదవ

నరుణ పత్రోజ్జ్వలాయత మార్గణముల

మురవైరి వాని నిర్మూలంబు సేసి

విలుద్రుంచి రెండవ విలుద్రుంచి మరియు

విలుగొని నిలువ గోవిందుండు వాని                    (5240)

సూతుని ధనువు కంచుకము గుఱ్ఱములఁ

గేతువున రథంబు గెడప నారుక్మి

హరిమీఁద నడిదంబు హరిగేయపూని

సరభస గతి వచ్చు సమయంబునందు

పలుకయుడాలు నంబకముల మూఁట

.......................

శైలోపమాన కుంజరపుంజ వాహ

జాలంబు నక్రాది జలములుల్గాఁగ

నలినలి గావించినలు దైత్యమఱియు

యాశార్ఙ న్ వెనకకేల నమరించి కేలఁ                (5250)

బాశంబు గతినొప్పు పాశంబు పూని

.........................

మల్లరి పెద్దు ద్రిమ్మరి తనముడుగ

వల్లెవైచిన క్రియవడి వాని బట్టి

తగఁ దొట్టి యురమెల్లఁ దటదటనదర

మొగము మీఁదకి నెత్తి మూల్గుచునలయఁ

బుడమిపై మకుటంబు బుడిబుడి దొర్ల

విడిముడి వెన్నుపై సికవిడిజాఱఁ

దదబాటుతోడ దంతములిలకఱవఁ

బెడమలరఁగఁ బట్టి బిగియించి కట్టి ......         (5260)

ధళధళమనుడాలు ధరియించి వాని

తలవ్రేయఁ బూన వైదర్భియత్తఱిని

నన్నచందముఁ గృష్ణుఁ డడిదంబుకేలఁ

గొన్నచందముఁ గనుఁగొని యాత్మలోనఁ

గనికరింపుచుఁ గరకమలముల్మోడ్చి

పెనగొన్న సిగ్గును బ్రియము రెట్టింపఁ

ముంగురు లల్లాడ మోమింతయెత్తి

తొంగలి ఱెప్పల తుదఁబాఱఁ జూచి

చనుదోయిడాయు వాసననించు కదిమి                  (5270)

నునుపు కస్తురి పూఁత నూఁగుగారాలఁ

గుచ్ఛులు మెఱయంగఁ గొనకొన్న సరులు

తచ్చరలాడ బిత్తరముట్టి పడఁగ

బాలేందు రేఖకుఁ బ్రతివచ్చునట్టి

ఫాలేందురేఖ శ్రీపాదంబు నొఱయ

జొట జొట తేనియ ల్సొనగాఁగ గుఱియఁ

గుటిల కుంతలవల్కె గోవిందుతోద

ప్రాణేశ నామాట పాటించి వీని

ప్రాణముల్గొనకింకఁ బాలింపుమనిన

గదమున నాబాల కరమర్థిఁ గ్రుచ్చి             (5280)

యురమున నునుగుబ్బ లొఱయంగఁ జేర్చి

యగపడిజిగి హళాహళిగాఁగ బిగిసి

తగడు గొన్నట్టి రత్నపుఠేవనలరి

తోయజేక్షణ మాట తోయజాక్షుండు

త్రోయఁ జాలక రుక్మి దుష్టమానసుని

తల నాల్గు దెసలకుఁ దనప్రతాపంబు

వెలయంగఁ జూచిన విధము దీపింపఁ

బలుచని నిడువాలు పదను తూపునను

గొలచిన రీతి డొంగులువాఱ గొఱిఁగి

పాలుమాలిచి లజ్జబండని జేసి                    (5290)

గేలిఁ బెట్టుచుఁ గేరిగేరి నవ్వుచును

బలభద్రుఁడప్పుడు పగర నిర్జించి

దళములుఁ దానును దనుజారిఁ జేరి

వనజాక్ష విడువిడు వలదిది రుక్మి

మన సరియనుఁ గాడు మనసరిగాఁడు

అనుచుఁ గిత్లూడ్చి పొమ్మనికన్నుఁ గీట

తనవారి మొగమెట్లు తాఁజాతుననుచు

సిగ్గుతో నరిగె వచ్చిన త్రోవఁ బట్టి

యగ్గలంబగువేడ్క హరియుఁ గృష్ణుండు

బేలమై పడియున్న వీర నృపాల                   (5300)

జాలంబు మహనీయ సాలంబు మిగుల

దట్టంబులైన నభోంతరమున నాఁడు

నట్టలతెట్టుప లట్టూల కలముల

నరదముల్మేడల నరదముల్పఱచు

........................

తేరులు వీరులుఁ దెగిరాలియున్న

......................

రత్నముల్విపణి మార్గముల నమ్ము

రత్నముల్ రత్నాకరములు దీర్ఘికలు

శాకినీ ఢాకినీ చయములుదార                    (5310)

లోకంబుగాఁగ నాలోకించి చూడ

వర వీరలక్ష్మీ నివాస పట్టనము

సరవినొప్పెడు రణస్థలి వేగవెడలి

బృందారకులు పుష్పబృందముల్గుఱియ

వందిమాగధులు కైవారముల్సేయ

నానంద సుతరాము లానందమంది......

భూనాధు లిరుమేలఁ బొగడుచుఁ గొలువ

ద్వారకకేతెంచి తత్సమీపమున

భోరన విజయకంబువులు పూరింప

ధరనాదమప్పుడందఱు నాలకించి               (5320)

పురజనుల్యదువృష్టి భోజవంశజులు

కెదురేగి కానుకలిచ్చి మ్రొక్కినను

బొదలి తాలాంకుఁ దంభోజసంభవుఁడు

పురము చొత్తెంచి తత్పురవీధినరుగఁ

బురసతుల్ రుక్మిణి భువనైకమాతఁ

గనుఁ గొని యంతరంగముల నంగముల

ఘనమదంబును బులకలునాఱుకొనఁగ

మగవారి వలపించు మగువలు కలరు

మగువల వలపించు మగువలుఁ గలరె

గగనమో భృంగసంగమో కలాపంబొ                (5330)

మొగమొ యీ లలితాంగిమురులైన తురుము

కులగిరులో దీని గుబ్బపాలిండ్లొ .........

హరిమధ్యమొ సందియమొ బట్తబయలొ

పరమాణివొ దీని పసనిగ్గు నడుము ......

అనఁటులో యుగములో హస్తిహస్తములో

ఘనశరభములో యీకాంత యూరువులు

తలిరులో తమ్ములో ..........

................ మొఱయకయుండు

పడఁతుక బొమదోయి భావంబు జూడఁ

బొడిఁ బడకెట్లుండుఁ బూవుల విళ్లు             (5340)

కలకంఠి నిడుసోగ కన్నుల చూచి

తలవంప కెట్లుండు ధవళాంబుజములు

............. వఱపులు చూచు

వనరక యెట్లుండూ వరకీర సమితి

యల్లలనామణి యధరంబు చూచి

కుల్లుకో కెట్లుండు గురుబింబఫలము

జలజాక్షి నెమ్మోము సైకంబు జూచి

వెలవెలబోకెట్లుఁ విధుబింబముండు

ముద్దియ చన్నులు మురిపెంబు చూచి

గ్రుద్దుకో కెట్లుండుఁ గోడెజక్కవలు               (5350)

దిట్త గుబ్బెతయారు త్ర్ఱుఁగెల్లఁ జూచి

నిట్టుర్పు విడకెట్లు నిలుచుఁ గాలాహి

కన్నియనడుముఁదాఁ గన్నారఁ జూచి

చిన్నపో కెట్లుండు సింగంబు నడుము

మగువ యూరులమీఁది మహిములు చూచి

గిగఁగాఱ కెట్లుండు ధృతిఁ గదళికలు

తలిరాకుబోఁడి పాదంబులఁ జూచి

..............................

అని రాజవరులెల్ల నచ్చెరువంది

కొనియాడ రుక్మిణీ కువలయనేత్రి                 (5360)

ఫాలబాలేందుని పైఁ జిత్తరించు

రోలంబ గురుదాళి రుచిరాలకములు

..........................

సమకొని కెంగేలఁ జక్క నెత్తుచును

జిఱుతేఁటి ఱెక్కలే జిగిదువాడించు

మెఱుఁ గారునూనూఁగు మీసలవాని

గ్రమ్మి వీనులతోడఁ గదియచువాని

పంచాస్త్రుకోటికిఁ బంచాస్త్రుఁ డగుచుఁ

బంచాయుధములఁ జొప్పడియున్నవాని

బొగడొందు నుల్లాసమునఁ దేఱు పసిఁడి           (5370)

తగడుచాయ .............

............ ళగించు దర్పణాననము

గలవాని దనపాలి గలవాని గాంచి

తొలుకాఱు వెఱుపుతోఁ దులదూగు చూపు

జలదవర్ణునిమీఁదఁ జక్కగా నిలిపె

సరసిజాక్షుండు నాసఖిని వీక్షించి

............ రనటకుఁబోనిచ్చి

సురలెల్ల నరుదంద సురుచిర గతుల

గరుడుండుమును సుధాకలశము గొనిన

కరణి రాజులు చూడఁగాఁ బ్రతాపించి              (5380)

కరమర్థి రుక్మిణి కావ్యలలామ

........... రథము

వైలీలనిడుకొని బలసహోదరుఁడు

పిలువక వచ్చిన పేరంతమునకుఁ ....

బొలయక చెప్పక పోవుటేలెస్స

ననుచందములనేగ నపుడు డెందముల

......................

తప్పెఁగార్యంబు వైదర్భిఁ గైకొనియె

నిప్పుడే హరిఁ బోవ నీనెట్లు వచ్చు

రాజుల వరవీర రాజుల దార్చి                    (5390)

భోజసంభవఁ గొనిపోయె నివ్వేళ

నెవ్విధముననైన నీపశుపాల

........................

తమ సాహసంబులుఁ దమ బాహుబలము

తమ విక్రమములు నిత్తఱిమంటనిడక

తెచ్చుట వైదర్భిందెగి శౌరిచేతఁ

జచ్చుటగాక ..................

.........ముల్ సైన్యములతోఁ గూడ

గనలుచులయ కాలుకాలుఁడై కడఁకఁ

గనుపట్టి సాల్వ మాగధ ముఖ్యులెల్ల              (5400)

వనజాక్షు వెనువెంట వడినంతఁ బాఱి

..........................

బలువుడీ శరపరంపరలపైఁ బఱుప

దవిలి నీరతృణతతిమీఁద నిగుడూ

దవము చందమున యాదవసేన విఱిగి

ధనువులు నిక్కించి దఱిగొన్న వేడ్క

............... తతులఁ జొక్కించి

కయ్యంబు గావింపఁ గంససంహారి ...

నెయ్యంబుతో రుక్మిణీదేవిఁ జూచి

పగర నీక్షణములో పలఁగూల్చి దివ్య                   (5410)

నగర నాయకులన .............

.....ప్రలాంబాంతకు నక్రూరముఖుల

నని సేయ సమకట్టి యటు చూచుచుండె

బలభద్రుఁ డప్పుడు బలభద్ర చైద్య

బలభద్రుఁడై యదుప్రవరులతోడఁగు

గురు .............. మున

నురగాళిఁ గన్న తాక్ష్యని విధంబునను

నభ్రాళిఁ దోలు జంఝూనిలు పగిది

నభంబు దిక్కులునవియఁ బెల్లార్చి

చలము రెట్టింప నిచ్చలమును హలము                     (5420)

బలమున ముసలము .....

అనుపమ సకలాయుధాన్వితంబైన

కనక శతాంగంబు గడువేగఁ బఱప

బలిమి మాగధు నెదుర్పడి పోకవానిఁ

బలుఁ దూపులఱువదిఁ బఱపి స్రుక్కించె

.......................

కృష్ణుండు పెండ్లి పందిటి క్రిందనిలువఁ

బసు పుటంబులు వలిపెము గట్టిమిగులఁ

బసగల గిరుతు గుబ్బలనానవైచి

చిఱుఁగురలొసపరి చెలువుగా దువ్వి              (5430)

నెఱిఁగప్పు గలగొప్ప నెఱిగొప్పు దురిమి

కుఱువేరు విరిదండ కూడంగఁ బెనఁచి

తుఱుమున కొకయమ్మె దొరయ గీలించి

కన్నులంచులఁ దేటగాఁజెన్ను మిగుల

సన్నంబుగాఁగఁ గజ్జలరేఖఁ దీర్చి

నెలవంకకొకవంక నెఱసులు వెదకు

చెలువంపు నొసల బాసికము గీలించి

త్రిబువన తిలకినీ తిలకమైనట్టి

యిభయాన రుక్మిణి హేమాంగిఁ జెలులు

కడువేడ్కతోఁ దేరఁగా సంభ్రమమునఁ            (5440)

దడయక రేవతీధవుఁడు నుద్ధవుఁడు

తెరవట్టి రంత శ్రీదేవుండుతలఁప

సురనదీముఖ నదీశోభితుఁడగుచు

నెలమి రత్నాకరుండేతెంచి రత్న

కలశోదకము ధారగాఱంగ నొసఁగ

జలజాక్షు పాదమజ్జనము గావించి

బలు తమ్మునకు మధుపర్క మర్పించి

జిగితమ్మికవవ్రాలు సితపక్ష యుగము

పగిది బంగారు మెట్టు బాలపుష్టికల

జకదవర్ణుండు నాజలదవేణియును                    (5450)

నిలిచి శోభిల్లి పూనిన వేడ్కనంత

వాణి యింద్రాణి శర్వాణి శీతాంశు

రాణియు సకలగీర్వాణ కన్యకలు

గవగూడి సంగీత గరిమ దీపింప

ధవలాక్షుమీదటి ధవళంబు పాడఁ

జతురతమై మహాసంకల్ప మతఁడు

హితవృత్తి నిజపురోహితుఁడు నర్చింపఁ

దలకొని మునులు మంత్రములుచ్చరింపఁ

గలశాబ్ది కలశాబ్ది కన్యకా మూర్తి

రమణయై దానధారా పూర్వకముగఁ                (5460)

కమలాక్షునకు నిచ్చె గర్గ్యుఁ డవ్వేళ

నాయితంబుగ గడియారంబు జూచి

యాయత్త మనగురుఁ డామయత్తమనిన

బహువేదవిధుల శ్రీపతి రమాదేవి

మహియని గుర్వంతు మంగళంబనుచు

ఖంగునవైచేఁ జేగంట నాదంట

నంగజ గురుఁడును నఖిలైమమాత

యిరువులొండొరు మోము లీక్షింపఁ జూపు

లరవిందముల వ్రాలునలులెన నమర

మొలఁతుక తబచేయి మీదుగాకనొసఁగె         (5470)

జలజాక్షుఁ దంతట సగుడజీరకము

సీమంతినీమణి సీమంత సీమ

దామోదరుఁడు శుభద్రవ్యంబునించె

గురుతర సమవృష్టి కుఱిస్వ్ నవ్వేళ

సరసాత్మలై వియచ్చరలు నచ్చరలు

పాడిరాడిరి నభోభాగంబునందుఁ

దోడనే పొడమె దుందుభి నినాదంబు

నగవు వెన్నెలలు చిందఁగఁ బట్టినట్లు

జిగి ముత్తియములు మచ్చికదోయిలించి

భాసిల్లఁ గృష్ణుండు పద్మాయతాక్షి            (5480)

సేన కొప్పున నొప్ప సేనఁ బ్రాలిడిన

తెలిమించు చుక్కల తెలిఁగాని పించి

చెలువున గొప్పమై సేసఁబ్రాలమరఁ

గౌనసి యాడఁ జన్గవముద్దు గునియ

నానఱెప్పలవాన నలినాయతాక్షి

ఘనకల్పలతల చొక్కపు విరుల్దాల్చి

యనువునఁ దలఁబ్రాలు హరిమీఁద నుంచె

బలరాము తమ్ముఁడా పరమకల్యాణి

గళమునఁ జేర్చె మంగళసూత్ర మపుడు

వైదర్భి కృష్ణ సౌవర్ణ కల్యాణ                   (5490)

వేదిపై వేదాంతవేది గర్గ్యుండు

భాసిల్ల మణిమయ భద్రపీఠమున

నాసీనులుగఁ జేసి నాగమోక్తమున

మేలిమి మును లెల్ల మెచ్చఁ దాలిమిని

వ్రేలిమి మొదలైన విధులఁ గర్మములు

సేయించి బహువిధాశీర్వాద మెలమిఁ

జేయించి మణిదీప చిత్రపాత్రికల

నీరాజనము లవనీరాజకాంత

లారాజవదనకు నంబుజాక్షునకు

నొసఁగ నక్షతముల నుర్వీసురేంద్రు                (5500)

లొసఁగ డెందముల నుత్సాహ మెసఁగ

హరుఁడు వాణీమనోహరుఁడు దిగ్భూమి

వరులు కిన్నరులు భూవరులు కట్నములు

సవరింప శౌరియాసరవిఁ గల్యాణ

మవధరించెను జగంబానందమందఁ

గమలజాదులకును గర్గ్య ముఖ్యులకు

నమలలోచనుఁ డుడుగరలఁ బాలించి

పార్థివేశ్వరుల సంభావించి పొగడ

నర్థిబృందముల కిష్టార్థంబు లిచ్చి

ఘనతర బంధువర్గములకు వివిధ            (5510)

కనకాంబరాది వర్గముచేఁద నిలిపి

జలరాశి కన్యకా సహితుఁడై యపుడు

జలరాశి మధ్యవాస మొనర్చుకరణి

నీలవర్ణుఁడు రుక్మిణీదేవిఁ గూడి

చాల నొప్పుచు మౌని జాలమెన్నఁగను

జనులను సౌఖ్యముల్సమకూరఁ జెసి

జననాథ యాభీష్మ జననాథ తనయ

నెనసి రమానాథుఁ డిష్టభోగముల

మొనసి యెంతయును బ్రమోదించుచుండె

వనజాస్త్రుఁ డపుడు జీవనజాక్షుఁడైన         (5520)

తనుగన్నతండ్రి యాదవ నాధుఁడైన

నతనికిఁ దనుజుండ నగుదునేననుచు

మతినెన్ని శౌరిసమ్మతి సంతసించి

రమణ వైదేహిగర్భము బ్రవేశింపఁ

గ్రమమున రుక్మిణీ కామినీమణికి

నవరసి యపరంజి నలరుమై దీగ

నవచంద్ర రేఖ చందమునఁ జూపట్టె

ధవళాక్షుఁ డధరామృతముఁ గ్రోలుకతనఁ

జవిగొన నలినంబు చౌకమైతోఁచె

నతనుని విలునారి యమలమధ్యమునఁ                (5530)

బ్రతిబింబమొనరిన పగిదినారమరెఁ

గంతు యాత్రిక చిప్పకవమీఁద నిలిచి

బంతులోయనఁ గప్పు బలనెఁ జన్మొనలు

వలరాజు మణిమయా వరణంబు ఠేవ

దళుకొత్తునుదర వంధము బిగువయ్యె

నెలలు తొమ్మిదియును నిండెనిండుటయు

సలలిత గ్రహము లుత్తమములందుండ

నారుక్మిణీకాంత యతుల లగ్నమున

మారు నీరజ సుకుమారు కుమారుఁ

గాంచెఁ గాంచుటయును గాంచనాంబరుఁడు                (5540)

నించిన వేడ్కతో హేమాదికముల

నుర్వీసురేంద్రుల కొసఁగి విధ్యుక్త

సర్వ శుభక్రియల్సవరించి మించి

కవులును వీరపుంగవులును భూమి

ధవులును సకలయాదవులును గొలువ

ధారణి సజ్జనాధారకయైన

ద్వారకనుండె నంతయువేడ్కతోడ

నని యోగిజనపాలుఁ డాజనపాలుఁ

డను మోదమంద యిట్లని యానతిచ్చె

నని సుధావాణికి నబ్జపాణికిని               (5550)

వనజాస్త్రు మాతకు వనధిజాతకును

ననుఁగన్నతల్లి కనమ్రభల్లికిని

గనకగాత్రికిని సువ్రతకక్షి విచల

దేణికి శ్రీవేంకటేశు రాణికిని

సారసగేహకుఁ జారుహాసకును

సారలావణ్యకు సకలగణ్యకును

బరమకల్యాణికి భ్రమరవేణికిని

దరుణేందుఫాల కుదారశీలకును

రామాభిరామ కప్రతిమ ధామకును             (5560)

హైమసంవ్యావకు హంసయానకును

నింద్రభావితకు గజేంద్రసేవితకుఁ

జంద్రికాహాసకుఁ జారునాసకును

నగసుతానతకుఁ బన్నగతల్పయుతకు

మృగమదాంగకు నలమేలుమంగకును

నంకింతంబుగను శ్రీహరిభక్తనికర

పంకజార్యమ తాళ్ళపాకాన్నయార్య

తనయ తిమ్మార్యనందన రత్నశూంభ

దనుపమ శ్రీవేంకటాధీశ దత్త

మకరకుండలయుగ్మ మండితకర్ణ                    (5570)

సుకవిజీవంజీవ సోమరాజీవ

సదనావధూ లబ్ధ సరసకవిత్వ

విదితమానస తిరువేంగళనాధ

విరచితంబగు ప్రతిద్విపద సంశ్రవణ

తరళిత విబుధా మస్త ప్రణీతోరు

మనసిజ జనకాష్ట మహిషీ వివాహ

మనుకావ్యమునఁ జతుర్థశ్వాసమయ్యె

చతుర్థాశ్వాసము సమాప్తం

(తరువాయి భాగం

రెండవ పట్టమహిషి "జాంబవతీ కల్యాణము")

అష్టమహిషీకల్యాణము -7

ద్వితీయాశ్వాసము

(శ్రీదేవి మహిమవర్ణన)

భువనైకమాత యంభోరాశిజాత
కువలయదళనేత్ర కోమలగాత్ర
జలజలోచనురాణి జలజాంకపాణి
యలకనిర్జితభృంగ యలమేలుమంగ
యవధరింపుము దేవి యమ్మహామౌని
కువలయేశుఁడువల్కెఁ గువలయేశ్వరుని
జితకామపాలు నాశ్రితకామపాలు                  (1560)
హతదైత్యభూపాలు నాకామపాలు
నింటిలోనునిచివేయింటిలోనేర్చి
దంటలౌ గోపాల తనయులఁ గూడీ
గోపచిహ్నములఁ గైగొన్నగోపాలు
గోపాలనముసేయుఁ గోరిదైత్యారి
భవనుతపదనీర భవయైన విజిత
భవయైన రవితనూభవఁ జేరియపుడూ
కనుపట్టివెన్ను చెంగటి నీలవేణి
యనఁటికెమ్మొగిమీఁది యలిపంఙ్తిదెగడు
మొగులులోపలిమించు మురువున గళము             (1570)
దగిలినపికిలి పూదండచూపట్టఁ
బాటల తిలక చంపక తరుచ్ఛాయఁ
బాటలనాటలఁ బరుఢలించుచును
భండనగజదైత్య భండనోద్దండ
చండ తాండవ లసచ్ఛండికా ధవుని
దండినభ్రమున మార్తాండ మండలము
మండుచుండెడు నిండుమండువేసవిని
పసియెల్లమిసిమిమై పసగలసవు
మెసవిమూతులుడప్పి మీదికెత్తుచును
జలశాయి జయకేతు చయములఁబోలు         (1580)
గళకంబళంబులా కంపంబునొంద
సురనదీ శీకర స్ఫురదీశజటల
గరిమలకడవగొంగడి దండలమరఁ
గనుపట్టునెఱమంటి కట్టులతోడఁ
గొనకొమ్ముతుదనారకుంచెలల్లాడ
సెలవులనిడిన పచ్చికలు చలింపఁ
బలుమఱునదరివెంబడియున్నపసులఁ
దిరిగి చూచుచుఁ బంచతిలితోఁకలెత్తి
పరువడిఁగెరలి హంబానినాదములఁ
గాళియ భుజగాస్య గహ్వరోదగ్ర           (1590)
హాలాహలాభీలమగునొకమడువుఁ
గనిపోయి యాయుదకముద్రావఁ గోప
జనమునా జనమునావను గ్రోవిక్రొవ్వి
విపులాతలేశయా వ్రేకుఱ్ఱలావు
లపుడు మూర్ఛలనొంది నరసియందంద
హరియు నాత్మీయేక్షణామృతదృష్టిఁ
గురియించి గోగోపకులమూర్ఛఁ దెలిసి
భోగినేననియెమ్మఁ బొరలినతనడు
భోగమంతయిఁ బొట్టుపొరలుగావింతు
దట్టించికినిసినతనతలగొట్టి            (1600)
పుట్టపైఁ బెట్టింతు భువియెల్ల నెఱుఁగఁ
గాలూఁద కుండంగఁ గదియు కాళికిని
నాలుకల్ గ్రోయింతు ననుడాసెనేని
యేబొక్కసొచ్చిన నెందుడాఁగినేని
నాబలస్ఫూర్తినెంతయుగెల్ తుననుచు
హరి నీలనాళాగ్ర హైమ సంఫుల్ల
సరసిజంబున జటాసహితాస్యమమర
దట్టమైకెంగేల దట్టిబిగించి
గట్టిగాఁ గట్టియగ్గలికమీఱంగ
నలవిమీఱుచుఁ జెంతనలరు సత్కుసుమ          (1610)
ఫలకదంబముఁ గదంబముఁ గాంచియెక్కి
వడినార్చి సప్తార్చి వడువునఁజేర్చి
మడువునెన్నడుమ సంభ్రమము దీపింప
నభమునకెగసి పంతముపచారించి
గుభులు గుభుల్లున గుప్పించి దుముకెఁ
గాలాహియల చుధాకలశంబుఁ జుట్టు
లీలనాచక్రిఁ గాళీయచక్రిపొదువ
గొబ్బుననిక్కి మార్కొని భుజద్వయము
నుబ్బించియార్చుచు నుబ్బియాగబ్బి
పటుతమః పటలంబుఁ బాపిన సూర్యు           (1620)
ఘటనఁ దద్భోగిభోగమువిడఁ దన్ని
సరసతర విభవాంజన వేణివేణిఁ
గరమునఁబట్టిన గతివానిఁ బట్టి
ఫణిరాజుపైఁ గూర్మపతినిల్చెననఁగ
ఫణిశాయిపదము పత్ఫణవీధిమెట్టి
వాలంబు బాలశైవాలంబు దిగుచు
లీలఁగెంగేలఁ గీలించి తూలించి
చరణపద్మము పరసాధనంబైన
గరుడోరుపక్షంబు గరిమమైసోఁక
బక శుక చక్రశాబక పికధ్వనుల          (1630)
ప్రకటనర్తక తాళపద్ధతుల్ గాఁగ
సంచదాసంచీర చంచరీకముల
యంచితరవముగా నాళియైపరఁగఁ
పటలిభవత్స్వేదపక్షిపక్షాగ్ర
రటనముల్పటుహ సంగ్రామముల్గాఁగ
విషపావకావృత విపులాంతరిక్ష
కషణఫణాళి రంగస్థలిగాఁగఁ
జందపద్ధతి భోగసత్వంబు చెదరఁ
జండమరీచి చంచత్కుండలములు
మండితనిజ గండమండలీ యుగళిఁ          (1640)
దాండవం బాడంగఁ దాందవం బాడి
యుడిపంఙ్తి దివినుండి యొరఁగిన రీతిఁ
బడగలమణులెల్లఁ బండ్లూడిరాల
డిల్లసొంపరితల్లడిల్ల భోగంబు
గుల్లలతిత్తియై కుల్లబింకంబు
పెంచి గుప్పించి గుప్పించి నొప్పించి
డంచియడంచి వాటముగ గాటముగఁ
బట్టిగిట్టియుఁ జలపట్టిమైపట్టి
కొట్టివాలంబు మార్కొని చుట్టిపట్టి
దట్టించి గట్టించి దర్పంబు బలము         (1650)
వట్టించి రక్తంబువాఁతఁ దొట్టించి
వికవికనవ్వెడు వేళనవ్వేళఁ
బికవాణులరుదంది భీతిచేగుంది
జిగిపయ్యెదలనెడసిన చన్నుఁగవ్వలు
మొగులుమూయని శైలముల పెంపుచూప
సంగపంగి క్రేగాలిఁ జలియించుతేఁటి
గుంపులగతిఁ గప్పక్రొమ్ముళ్ళువీడ
జలములఁదోఁచిన జలజపత్రముల
చెలువున భాష్పముల్ చిలుకు నేత్రముల
గనలెడు రాహువు గళము సొత్తెంచు           (1660)
వనజారి గతినొప్పువాడుమోములను
స్రుక్కుచువచ్చి యశ్రువులులోలోనె
గ్రక్కుచుఁగరములు గూర్చిమ్రొక్కుచును
వసుదేదేవపుత్త్రయో వసుధాకళత్ర
వసురాజమిత్ర సర్వసురాధిపత్ర
పతిభిక్షయోసఁగు శ్రీపతి దుష్టభోగి
పతి నీకుఁ బ్రతియె యప్రతిమానమూర్తి
కరుణాసముద్రనికరమైన గరము
కరముపాములకవకల్పించి తనుచుఁ
బన్నిన దైన్యమేర్పడఁ జేయినట్టి          (1670)
సన్నతుల్మెచ్చునాసన్నుతుల్ సేయ
భోగీంద్రవరభోగ భోగి యానాగ
నాగయానలఁ గరుణాదృష్టిఁ జూచి
దాలినగాళుతుఁ గాళిందిలోని
లోయంబు విషములతో యంబులయ్యె
నీయంబులిట మదీయేక్షణఘటన
నమృతరూపములయ్యెనరుగుమువేగ
రమణ నదీద్వీపవర్యమునకు నీవు
మస్తంబుమీఁద సమస్తంబునెఱుఁగ          (1680)
శస్తంబులైన మచ్చరణచిహ్నంబు
లున్నవి నీవెండునున్న విరోధి
పన్నగాంతకుచేత భయమింతలేదు
అనునఁ గాళియభోగి యాభోగిశయను
వినుతించి వరవస్తు వితతిఁ బూజించి
చనియెనక్కొలను రాక్షసవైరి వెడలి
తనవారి తనమునఁదనవారిఁ జేసి
యానందితాత్ముఁడై యానందముఖ్యు
లానందమునుజెందనా మందకరిగె
మఱునాఁడు హరిబలల్ ల్మఱునాడుదెలుపు         (1690)
నెఱయుసొంపులఁదాపనీనదిఁ జేరి
యుద్దించి గద్దించి యొడఁబడిపడుచు
లుద్దులైరాఁగఁ బెన్నుద్దులైతాము
నొక్కఁడొక్కని గెల్చి యొక్కనిపైనొకని
నెక్కించుకొని చలంచెక్కించికొనఁగ
దామోదరుఁడు హసోద్దాము శ్రీరాముఁ
దామ్రోవరాముఁడత్తఱిఁ దరిద్రొక్కి
బాలుఁడై కపటగోపాలుఁడై యున్న
లాలితోపాయుఁ బ్రలంబదైతేయు
పైపైచలంబెక్కి పైయెక్కికొన్న               (1700)
కోపంబుతోడ నక్కుటిల దానవుఁడు
వనములఁ జటుల దావనములఁదిరిగి
ఘనవాయు వేగంబు గడచి పోవుచును
జండీరమణి జటాసమజ డిండీర
భండీరవట సమీపమునకేతెంచి
మానవరూపంబు మానివే వేగ
దానవరూపంబుఁ దాల్చిన బలుఁడు
తెగువమై దృష్టి సంధించివేవేగఁ
బగతుమస్తములై చెఁ బఱియలై పోవ
హారవంబుననీల్గి యదివ్రాలనమ్మ              (1710)
హారవంబుననద్రులదరె నెంతయును
రాముండు లోకాభిరాముండు హేమ
దాముండు హరియుమందకునేగెనంత
కనలిదిక్పతులు రాక్షసులపై వెడలి
యనిఁజిమ్ముకిరు సులోయననటించుచును
నెఱివైనకలిత వర్ణింపనందెసఁగు
మెఱుపుల చందాన మెఱపులు పొదలె
నీలవర్ణుని మూర్తి నిఖిలంబుగప్పు
పొలికెదట్టమై మొదలె మేఘములు
సరసతల్ కలి మానసంబునజిందు             (1720)
సరవినంచలు మానసంబునఁజిందు
సరవినంచలుమాన సంబునఁజిందు
సరవినంచలుమాన సంబునఁజేరె
బరపశ్చిమాంగన వరుణమైవైచు
వరుణమాలికఁబోలె వజ్రధర్మంబు
ఉడుపంఙ్తి కంసవధోత్పాతంబునకు
వడినట్లువడగండ్లు వడియెనల్గడలఁ
గడలిపైఁ బొరలెడుకరడులోయనఁగ
నుడువీధి బకపంఙ్తులురుగతి నడచెఁ
గలిగిన పక్షిసంఘములతోనెల్లఁ
దలయెత్తిచూచె చాతకనికాయంబు                  (1730)
తిరుపు గట్టెడు సురస్త్రీలకాశియల
మురువున సితికంఠములుపురుల్విచ్చె
నలసస్యగర్భయౌనచలపాలిండ్ల
చెలువున నీలాగ్ర శిఖరులు వెలసెఁ
గాలాభ్ర భూతముల్ కళపెళనార్చు
పోలికె గర్జితంబులుమింటఁ బొదలెఁ
బొలుపునవెల్లువల్ పొదలెనంతటను
ఒలసి కుంభద్రోణ పాతంబుగాఁగఁ
గారుక్రమ్ముచు నేర్లు కాలువల్బెఱయ
ధారాధరోధార ధారలు నిగిడె              (1740)
నిలకునుమింటికి నేకసూత్రములు
గలిగినట్టుండెఁ దద్ఘనధారలపుడు
జలజాస్త్రహత కామిజన మాంసఖండ
కులములోయననింద్రగోపంబులమరె
ధారుణీ కుచహార తతులీఁ యనంగఁ
జారుశైలాగ్ర నిర్ఘురములింపొందెఁ
బచ్చ సూర్యపుటంబు పగిదినల్దెసలఁ
బచ్చికల్మొలచి చూపట్టెనంతటను
గాలతోయములోని కరపుమీలకును
గాలంబుగతి శరత్కాలమేతేరఁ            (1750)
గమలాకరంబులు కడుతేటలయ్యెఁ
గమలాకరశ్రీలు కడువిస్తరించె
రసములవింత సారసపునారనము
పొసగించి విరహులఁ బొంచె మన్మథుఁడు
విరిసె దిక్తటులకావిరివిరివొదలె
సరస వాసనలతోఁ జల్లనైయలరెఁ
గాముల హృత్సంగములరాదిగిచె
వామాక్షి వాగురువ్రాతంబులంత
మురవైరి హరి జగన్మోహనాకారు
సిరికూర్మిమగని వీక్షించి యాదేవు         (1760)
వికసిత నయనారవిందంబులకును
జగచకల్గల చూపుచందమ్ములకును
దిలకంబుమైనెఱితేఁటి మూఁకలకు
మొలక నవ్వులతేనెముసురుజోకలకు
మకరకుండల కాంతి మలయుచెక్కులకు
సుకుమారలోలల సొలయుటక్కులకుఁ
దనరెడుకొప్పుపూదండ చుట్టులకు
గొనబులు పేటాడు కొసరుతిట్టులకు
సంపంగి భంగింపఁ జాలునాసకును
సొంపులుమీఱంగఁ జూపునాసకును                 (1770)
బలుచనియధర బింబఫలంబునకునుఁ
బొలుపైనసోయ గంబుగళంబునకును
జొక్కి గోపికలెల్ల సూనాస్త్రుబారిఁ
జిక్కి కృష్ణుని వలఁజిక్కిమైమఱచి
యేనోమునోమంగనితనిఁ జూచితిమి
మేనోమునోమినామితని కూటమికి
ననుచుదెందంవుల నంతనంతకుఁ బ్రేమ
నినుపులైదైవాఱి నీరధుల్గాఁగఁ
గిరుసువంకలయొప్పు గిరికొన్నకప్పు
నెరుల సోగలజడల్ నిగనిగమెరువ             (1780)
బిగువఁ జన్నులజిగిబిగి శౌరిఁ జూచి
తెగడిపయ్యెదలింత తెల్లగిల్లంగ
బదపడిచాఁచిన బాహుమూలముల
నుదిరి బంగారుపొడియురిదిమైరాలఁ
గుంగుమ మర్జునాంకురములయడవి
సంకుమందంబు పచ్చని యక్షతములు
పట్టిచూపట్టిడాఁ పలికేలమడుఁగు
పుట్టమువ్విన్నాణముగఁ గీలుకొలిపి
సమధూపరాగ కింజల్క గంధాక్ష
తములు మాధవునకీఁ దలపోయుదాని      (1790)
నిండి జక్కలతోడి నింగియుఁబోలెఁ
బుండరీకములచేఁ బొలుపొందువాని
సంగీత పంచమ షడ్జముల్మూర్తు
లంగీకరించెనోయనఁ జెంతఁబల్కు
కలకంఠముల భుజంగగ్రాస నిరత
కలకంటములతోడఁ గడునొప్పుదాని
గమలభూషణపేటి కలలక్షముద్ర
లమరించెననఁ గోరకాళులదాని
గడకాటుకలతోడి ఖచరకన్యకల
బెడఁగుఁగన్నులు ప్రతిబింబించెననఁగ       (1800)
జలములతో వికాసమునొందిమిగుల
వలనొప్పునల్లగల్వల నొప్పుదాని
నురుతర వనరాశి యుప్పనిరోసి
వరతోయ మాననీ వలికేగుదెంచు
కాలాభ్రములఁబోలెఁ గమలమంజరులఁ
గ్రోలెడు భృంగ చక్రంబులదానిఁ
గాషాయ జపమాలికలు దాల్చి విగత
రోషులౌ సంయమీంద్రులు నాఁగనొప్పు
బిసముల నూలితోఁ బెడఁ బాయకుండఁ
గసికాటుకాటుల ఖండించుకొనుచు               (1810)
వికచారుణాజ్జాత వీధులనున్న
ఒకములు హంసశాబకములు గలిగి
యానందనందను నాత్మలోఁదలఁప
నానందభాష్పంబు లలరి నేత్రములఁ
గ్రమ్మెనోయనఁగాలిఁ గదలింపఁదొలఁకు
తమ్ముల వరమరందమ్ములదాని
దమ్మురేయెడనిన తమకంబుతోడ
నమ్మునిపతులకు నమికల్వుట్ట
వనదేవతలు మెచ్చ వనములఁ గ్రుంకి
కనలిమడ్డులు నారికలనెత్తెననఁగఁ        (1820)
దుండాంతరములఁ జెఁదివల బిట్టగల
ఖండించు వరచక్రకాంతులదాని
ఘనమౌనివర్య హృత్కమలంబులందు
ఘననీలవర్ణుండు గనుపట్టుపగిడిఁ
దేనెద్రావిన జొక్కుదేరకతావు
లానెడు కమలభృంగాళులదాని
యమున శ్రీహరిసహాయమున నాభార
కుముదలోచనలు వేకువజాము చేరి
హరిభక్తియుక్తులై యనిశంబునిట్లు
హరిభర్తయగుఁగాక యనుచునోముచున          (1830)
గొలకులనీరాడఁ గోరిపుట్టములు
కొలఁకులనిడి జలక్రీడఁ గావింప
సలలాత్మమానససంచారి శౌరి
యొకనాఁడు తనుఁ గోరియున్నట్టివారి
నతులితభక్తినింతంతని యాత్మ
మితియెన్నరాక కామితఫలప్రదుఁడు
వారిచెంగటనుండువారి పుట్టములు
చేరి జేకొని చేర్వఁ జలఁగు నీపంబు
కొమ్మలపైనెక్కి కొనియాడు గొల్ల
కొమ్మలఁదనువేగఁ గూడరమ్మనిన           (1840)
నాడబోయిన తీర్థమదియెదురైన
జాడఁగృష్ణునిగని సంతసించుచును
గౌనులువంచి యంగములెల్లముంచి
నానవాటించిలే నగవులతోడ
నుడురాజు మరలిన యుదయాస్తగిరుల
నడుమఁ జీకటి పర్వునటన సిగ్గులను
బెడమరలఁగఁ జడల్ బిగిజన్నుఁగవల
నడుమఁ జూపట్ట నంద~ౠనూరకుండ
వారిలోదళు కొత్తువారిలో నొక్క
వారిజగంధియో వారిజనాభ                  (1850)
యోదకమగవారికి విదలుజలము
లాడంగ సరసంబు లాడంగఁ దగునె
మానమేరికి సమానంబు తమదు
మానంబుగాచి మామణుఁ గుఁబుట్టము
సాధింప కింకఁ బ్రసాదింపుమయ్య
కాదన్ననిను మీఱఁ గలమెయేమనిన
చిఱునవ్వుకెంజాయ చిలుకిఁకెమ్మోవి
నెఱయంగఁ గృష్ణుడా నెలతఁ జూచి
మీరలు నామాట మీఱకవచ్చి
చీరలు గొనుఁడు నాచేతివియనుడుఁ            (1860)
జలిక్జొప్పులను గప్పుచన్నులతోడ
మొలబి సములబాగు మురిపెంబుదొలఁక
జలజాస్త్రుడలుగులు జళిపించుకరణి
వలికిమేనులొ కింతవణఁకుచునుండ
స్మరగేహ పల్లవాచత్తోరణముల
కరణి సిగ్గులపట్ల కరములింపొంద
మొగులువాసినమించు మొలకలో జోలు
దిగిచిన సూనాస్త్రుతేజులోయనఁగఁ
గవిసెన వెడలించు కన్నాళ్ళొయనఁగఁ
గవగూడియమున దిగ్గనవెలువడుచు            (1870)
వడిఁదెనెగురియు కల్వలదండలనఁగ
వడియుతోయములతో వలనొప్పు జడలు
చూడఁ జొప్పడఁగవా సులతోఁడఁ గూడ
నాడిరిచీర లిమ్మనుచు నావేళ
నాపాదపముదిగి హరియు గోపికల
యాపాసమస్తంబు లోసి నవ్వుచును
గరము కాంతాంబరాకరము తచ్ఛాఖ
కరమువేడుకఁ బట్టి క్రమ్మఱఁబల్కెఁ
జేలలు సడలించి చిరతరపుణ్య
శీలలు జలకేళి సేయంగఁదగునె              (1880)
ప్రణతులొనర్పుఁడు పద్మకళత్ర
మణికి యాదవశిరోమణికి మీకిట్టి
యనుపమ దోషంబులడఁగుఁదమంబు
నినుఁగాంచి తొలఁగి పోయినమాడ్కిననిన
శైల నిర్ఝరనీర సంగతాఖండ
బాలశైలవలలతా పంక్తులయొప్పు
దొలఁకంగుబ్బలొకింత దొలఁకఁదన్మధ్య
జలసిక్తరోమాళి సరణులేర్పడఁగ
బొటవ్రేళ్ళు నిక్కనొప్పగనొంటికేలు
నిటలంబునందుఁ బూనికఁ జేర్చి మ్రొక్కె       (1890)
గేలికైననునొంటి కేలి యీమ్రొక్కు
లేల నియ్యవిశాస్త్ర హితములేతలఁపఁ
గరయుగంబుల మ్రొక్కఁగా నొప్పునిప్పు
డరవిందలోచనుఁడనిన గోపికలు
మ్రొక్కఁబోయినవేల్పు ముందఱనిల్వఁ
జిక్కినియీవట్టి చింతవేలనుచు
ఫాలభాగంబులఁ బాణిపద్మములు
గీలించితను నాత్మగీలింప శోఉరి
చుఱునగవి గురించి చిగురాకుమోవి
నెఱయఁబుట్టంబులా నెలఁతలకొసఁగి       (1900)
కంటిఁజొప్పడని మీఘసమైన కోర్కి
గంటిఁ జేకొంటి ముంగలి రాత్రియట్లు
భావింతుననుచునప్పుడఁ తులఁబనిచె
బృందారకార్చిత పూజుండు నగుచు
నందనందనుఁడు మందలవారితోడ
యముననయ్యమున నొయ్యనఁ జేర్చియచట
నమలసైకతముల నాటలాడంగఁ
బటుతరాతపమున బడలి గోపికలు
కటకటాకృష్ణ్యాఁ కటనిట నొవ్వఁ
గనుఁగొని మాకొక్క గతిచెప్ప మిప్పు            (1910)
డనవిని శౌరి చయ్యనవారిఁ బిలిచి
కులశీలయుత విప్రకుల జాతలగుచు
మెలఁగు మద్భక్తి గామినులుఁ గామినుల
రాగంబులోనాంగి రసమను నొక్క
యాగంబు ప్రాణేశులాచరింపంగ
నున్నారు బలకృష్ణులున్నారటాన్న
నన్నంబు వెట్టెదరని పంపనరిగి
జన్నంబు గావించు జనుల వీక్షించి
యన్నంబు వేఁడిన నగ్నులైవారు
పరిహరించిన శౌరి పలుకులుదలఁచి         (1920)

(ఇంకాఉంది )

అష్టమహిషీకల్యాణము -6

(భాగవత రామాయణము)

ఈలంకనుండు నయ్యింద్రారిబంధు
జాలంబుతనుఁ గొల్వ జగదేక వీర
యామహారిపుఁ జంపియచటనుత్తాల
భూమిజామృతఫలంబును నీవకొనుచు
ననుడు రామానుజుండా రామచంద్రుఁ
ఘనయంబు హర్షించి హరికులోద్భవులు
బరుగరాజీవకు శాండజశాల
వరయుక్తమైన యవ్వనరాశిడాసి
యరితమ్ముఁ గనుఁగొని యభయమున్నంత
నరిదినీలంకకు నధిపుఁజేసెదము
అనుచునగాళి బిట్టగలంగ శరధి               (1440)
పెనుపొందఁగట్టె నభేద్యధర్మంబు
తనకేలఁగొనిసేన దారుణార్భటుల
వనచరపంక్తి దిగ్వలయంబు ముట్ట
ననుజన్ముతోరాముఁడా మహావనము
ననుపమంబైన భటాళితోఁగడచి
స్యందన మత్తేభచయ హరిఖడ్గ
బృందంబుచేఁ గడుభీమమౌదాని
తరుణీమృగీమదతతులచేఁ గనక
సరసులచేనొప్పు సవరించుదాని
ఘనసాలజాలసంకలితమౌదాని                (1450)
దనుజేంద్రవసతినత్తఱిఁ జేరవిడియ
సహచరసైన్యంబు చనుదెంచి దైత్య
సహచరసైన్యంబు జడియఁగొట్టుచును
తాలముల్పఱచి చిత్రంపు సాలములఁ
గూలఁదన్నుచుమున్నె కొమ్మలగ్రుచ్చి
శంకింపకెదురుగాఁ జనుదెంచురిపుల
డుంకఁబట్టుచుఁ బండ్లుడుల్లంగఁగొట్టి
చిత్రంబులైనట్టి సింహనాదముల
పత్రసంతతిఁగాల బ్రామివేయుచును
గరిబృందములనిరుగడలఁ జూపట్టు          (1460)
గరుతలఘంటలఁ గొట్టివైచుచును
వేవిధంబుల దైత్య వీరులనొగులు
గ్రావసంఘంబులఁ గప్పిరొప్పుచును
దనుజులుబెగడ గంధములెల్లఁ బెఱికి
కనలుచుహతుల సంఘముల నొప్పించి
కలిగిన పుండరీకముల జాలముల
నలిసేసి బాణాసనములెల్లనఱికి
శరములద్రుంచి తచ్చయముల రిపుల
నురములుగాఁడంగనురిదిగుప్పుచును
రామసైన్యంబిట్లు రణకేళిసలుప              (1470)
నామహాసైన్యంబు నాసేన బలిమి
ప్రకటవివేక సౌభాగ్యగరిస్ఠ
శుకవాక్యములచేతఁ జొప్పడవిన్న
దనుజేశుపనుపునఁ దడయకవ్వేళె
ఘనసింహనాదముల్ కడిదిఁజేయుచును
అతికాయ వజ్రదంష్ట్రానల రోమ
శతమాయ ఘనబహుబాహుశాలి భుజంగ
రోమ ధూమ్రాక్ష విరూపాక్ష ఖడ్గ
రోమ వృశ్చికరోమ రుధిరాక్ష మేఘ
నాదనరామరాంతక దేవజిన్మ                  (1480)
హోదరభయద విద్యుజ్జిహ్వ శౌర్య
భీకర దైతేయబృందంబు వెడలి
కైకోకమాహరి ఘనవంశసంభవులు
పటుతరబాణాళిఁ బఱపి వెండియును
గుటిల రాక్షసులనుగ్గులు సేసి సేసి
సందనంబుల నాగచములహరుల
సందోహములనెల్లఁ జిక్కుగావించి
చట్తలు చీరిరాక్షస వీరవరుల
యట్టలు దివిముట్ట నట్టాహాసముల
భటులయార్భటుల దిక్పటంబుచిటులఁ        (1490)
గుటిల దానవకంఠ కుహరముల్ దునిమి
హరులఁబట్టుచును నగాళి గుట్టుచును
వరుస దానవవీరవరులభంజి ప
ఖరభావ హితుఁడు రాక్షసలోకవిభుఁడు
కరముగ్రముగ రాముగదియనవ్విభఁడు
పంక్తికంధర శిరోభాగముల్ దునియఁ
బంక్తిగాఁబటు కదంబములు వేయుచును
నుడుగనితమివెండియును మహార్భటులఁ
బొడకట్టు రిపుశిరంబులు ద్రుంచివైచి
కర్ణముల్ నిక్కరాక్షసుల సొంపెక్క           (1500)
ఘూర్ణితనేత్రుఁడై ఘోరనాదముల
మొనయుతద్రిపుపదంబులు పట్టితునుమ
కనవెడు భీషణాకరకాండమపుడు
పఱపియుత్తాల భూభాగమునందుఁ
గఱకురక్కసుఁగుర్చి కడకమైనార్చె
నపుడు తద్దానవాహతిఁదరుల్ గిరులు
విపులనాదములతో వీఁగెవీఁగుటయు
హరివహ్ని శమన దైత్య జలాధీశ పవన
నరవాహ శంకరుల్ నురులౌచు సుతులు
చేయుచువిరులచే చేతమజ్జనము                (1510)
సేయుచుఁ గొలువులు సేయుచున్నంత
క్షితిసహచరుల వీక్క్షింపఁ గావించు
ప్రతినవిభీషణ పట్టంబుగాఁగ
నామోదమున దిక్కులందద్భూమి
భుమిజాధికఫల పుంజంబుతోడ
ననుజన్ముతోడ భృత్యాళి సేవింప
వనరాశిగడచి యవ్వలి భరద్వాజ
వరకృత్యములకు భూవరసుతుల్మెచ్చ
దరులనొప్పెడు తపోదరుల సోదరుల
గడచి పాలిత గ్రహాకారుఁడై యతఁడు         (1520)
నుడుగణంబులతోడి యుడురాజుఁబోలె
భటకోటితో జనార్భటకోటితోడఁ
జటుతర నిజనివాసముఁ బ్రవేశించె
ననియోగిజన పాలుఁ డాజనపాలుఁ
డనుమోదమంది నిట్లనియానతిచ్చె
నని సుధాపాణికి నబ్జపాణికిని
వనజాస్యమాతకు వనధిజాతకును
గనకగాత్రికిని బ్రకామధాత్రికిని
వాణీశనుతునకును వ్రతకక్షివిచల            (1530)
దేణికి శ్రీవేంకటేశు రాణికిని
సారసగేహకుఁ జారుబాహుకును
సారలావణ్యకు సకలగణ్యకును
బరమకల్యాణికి భ్రమరవేణికిని
దరుణేందుఫాలకుదారశీలకును
రామాభిరామకప్రతిమధామకును
హైమసంవ్యానకు హంసయానకును
నింద్రభావితకు గజేంద్రసేవితకుఁ
జంద్రికాహాసకుఁ జారునాసకును
నగసుతానకుఁ బన్నగతల్పయుతకు          (1540)
మృగమదాంబకు నలమేలుమంగకును
నంకితంబుగను శ్రీహరిభక్తినికర
పంకజార్యమ తాళ్ళపాకన్నయార్య
తనయ తిమ్మార్యనందన రత్నశూంభ
దనువదు శ్రీవెంకటాధీశదత్త
మకర కుండలయుగ్మ మండితకర్ణ
సుకవిజీవంజీవ సోమరాజీవ
సదనావధూ లబ్ధసరస కవిత్వ
విదిత మానస తిరువేంగళనాధ
విరచితంబగు ప్రతిద్విపదసంశ్రవణ       (1550)
తరళిత విబుధమస్త ప్రీణీతోరు
మనసిజ జనకాష్టమహిషీవివాహ
మనకావ్యమునఁ బ్రథమాశ్వాసమయ్యె

(అష్టమహిషీకల్యాణమను ద్విపద కావ్యమున ప్రథమాశ్వాసము సమాప్తం)
(తరువాత భాగంలో "ద్వితీయాశ్వాసము" శ్రీదేవిమహిమవర్ణన తో ప్రారంభం)

అష్టమహిషీ కల్యాణము-5

యాలపాలకు నేరియై వట్టివాలి
కలిగియుండును బసిగలవారు ప్రజలు
కలవారునటుయుండగా నోపునండ్రు
మనమునెమ్మనమున మందలతోడ
నునికిఁ జేసిన నొప్పునొప్పమి లేదు
అనవల్లవీవల్ల వాదులుం బండ్లు
గొనకొనకుందెనల్ గొమ్మకుందెనలు
చిట్టులు నుట్టులు చిక్కముల్వెన్న
చిట్టులుఁదొట్టుల చల్దిజాడియలు
తరిత్రాళ్ళు వల్లియత్రాళ్ళు జల్లెడలు     (1080)
నురిత్రాళ్ళు పగ్గంబు లుగ్గంబులురులు
సెలకట్టియలు బిల్పుచేపుమందులును
దలకోలలును విండ్లు తరికటంబులును
పంపరకవ్వముపల్పుడామొనలు
గంపలునొడిసెండ్లు గండగొడ్డండ్లు
పాటిమాడలు చిట్లపై వెన్నమూటి
కూటికుండలలోనఁ గుదురుగానునిచి
చలపమంచములు గంచములు కుంచములు
ములువాడికత్తులు మొదలుగావించి
గుజ్జులు గాకుండ గుజ్జులు గట్టి         (1090)
మజ్జారెపడఁ బలుమాఱు రొప్పుచును
మందయానములన మంమోదములఁ
గలకంఠ వంచితలకంఠనందు
పొలతుకహరిరాము బుజ్జగింపుచును
బయనంబుతఱిరండు పాలును బువ్వ
యన యంబునందొప్పుడందునో తండ్రి
పేరిన నెయి బువ్వ పెట్టెదఁ పసిఁడి
కోరదెకోరకై కోర నామాట
యనిభుజింపఁగఁ బెట్టియంచులుగట్టి
తనరుచుండెడి చిత్తితుడుపులు గట్టి       (1100)
కైసేసివేడ్కఁ జింకలఁ నిడివారి
కైసేసియున్నట్టి యప్పంబులొసఁగి
సకలసన్నాహంబు చనుదేర నికట
శకటంబు రోహిణీసహితయై యెక్కి
యుబ్బిపగ్గములంత నుబ్బినందుఁడును
గబ్బిగిబ్బలను వేగమెరొప్పికొనుచు
ననుచుకందముల కందముల కుందముల
ఘనలవలంగముల లుంగములఁ దుంగములఁ
దరులకేలిశల దరులనిర్ఘరుల
సరసకుంజములఁ గంజముల పుంజముల     (1110)
లలితసాలములఁ గోలములసు మాధ
వులనుమోవులను రావులను దావులను
గాళిభృంగాళితో గ్రాళిసూనాళి
దూళిమైఁబోలి మేధూళిమైఁదేవి
మించియెంతయు సంభ్రమించి రమించి
పంచబాణుని వెన్నుబలమై చలింపఁ
గమ్మవిల్తుఁడు దాడిగదలంగనెగయు
దుమ్ములోయనఁబు వుదుమ్ములు నెఱయ
వెడవిల్తు కత్తుల విరహిరక్తములు
వడియుజాడఁ జిగుళ్ళ వడిదేనెలురుల          (1120)
హరికృపాదృష్టిరేనగులింద్రువింటి
సరణిబికశ్రేణి చదలఁ జూపట్ట
బాలమారుత చలత్పర్ణరంభౌఘ
మాలోలభోగగాళిఁ గేళింప
గగనంబునొఱయ శాఖలు మోగగుత్తు
లగణింపఁ దాతల సురికింపుచుండఁ
గనకపునదిపిల్లకాలువనఁగ
ఘనచూతరములుద్కటములైనిగుడ
సతులమోవులఁ గ్రోలుసరసులుబోవె
లతలబింబములు చిల్కలు గ్రోలుచుండ         (1130)
తరులక్ష్మిహలికక్షుతములిచ్చెననఁగఁ
గరకబీజములు శాఖలనొప్ప నొప్పు
సందీప్తసవనింబు సకలయోగీంద్ర
బృందైకభవనంబు బృందావనంబు
పరమాత్మగతిసర్వ ఫలదమైసిరులఁ
బెరసిచూపట్ట నాభీరనాయకుఁడు
చేరిమందలవారిఁ జేరికాళింది
వారిపొంతనె యెల్లవారిని నిలపె
వనియనునిండు జవ్వనిదాల్చునామ
మనబండ్లు లర్థచంద్రాకృతివిడియ         (1140)
అదననందఱకిండ్లు లమరించికసపు
పొదలలే పొదలపైఁ బొదలఁగా గప్పి
పట్టులతోలి దుంబట్టులగాగ
మట్టెన్నరాక నెమ్మదినుండువారు
వెలుగలుచొరకుండ వెలుగులువైచి
మలయునావులఁ జేల మరపెడువారు
పెనలఁ గోడియల గుంపెనలదామెనల
పెనదీర్చిగూటముల్బిగి యించువారు             (1150)
దరులఁ జూపట్టెడు తరులబండించి
సరగునగుడిసెలు సవరిండువారు
కడుజిడ్డుదేలెడు కతలు గొల్లెతలు
నుడువ నాలించి వీనులవేల్పువారు
తఱచువెన్న మెఱుంగు దాఁకికన్నులకు
జిఱుతలువారించు జిగిచన్నులదర
అరగవిసెనయూడ్చు నద్దంబుపోలె
పురిచుట్టుచెఱఁగు కపోలాగ్రమొరయఁ
జనుదోయివ్రేగున చాడెవేగునను
జినుగుకౌనొక యింత జివ్వాడుచుండఁ       (1160)
జల్లచల్లాయని చల్లఁగాఁ బలుకు
వెల్లవారలువిన నెలుఁగెత్తిచీరి
వెలగపండులతావి వెదచల్లచల్ల
కలికిగుబ్బెతలమ్మగాఁ బిల్చువారు
అరిదిచేరువనొప్పు యమునతోఁయమున
కరిగెడువారునై యామందవారు
తలవరుల్ నెలవరుల్ తామెయైయచట
చెలఁగుచుండిరి రాజశేఖయంత
గోపబాలురతోడఁ గూడి యానంద
గోపబాలురుచిన్ని కుఱ్ఱెలఁ గావ        (1170)
నెలవంకనాడు వన్నియ సందితాయా
తలదండగురిగింజ దండలింపొంద
గిరుకుజెప్పులను బర్గిడఁ బిల్లదొరలు
నెరుకుగాసియలు గ్రొన్నెలలవంకబొట్లు
చిక్కముల్ కాసుల చిక్కముల్ చలిది
చిక్కముల్ లిక్కులు జిక్కులుం దాల్చి
యలవి మీఱినయట్టి యమునచెంగటను
గలపచ్చికలముచ్చికల నిల్పి నిల్పి
క్రేపులమేఁపుచోఁ గ్రేపురక్కసుఁడు
క్రేపురూపమున నాక్రేపులఁగూడి                 (1180)
చరియించుచును దముశఠ మతిఁజూడఁ
దరిమిడికినిసియాతఱివేల్పు పగతు
మన్మథజనకుఁడే మఱజూచిపట్టి
మన్మథతరుపుతో మడియంగవైవ
కీలల్లయని క్రేరిక్రేపుగాపరులు
కోలలు జీరలు గొంగళ్ళు ద్రిప్పి
తెగడుచుఁబొగడుచు దివికిలంఘించి
యగరివైచియుఁ గృష్ణునెగుఱవైచియును
భజియింపశౌరియు బలునితో సురలు
వ్రజముమెచ్చఁగ నిజవ్రజముకరిగె          (1190)
పాలితాంబుజభవభవుఁడైన శౌరి
బాలుఁడైయొక్క గోపాలుఁడైయుండె
నతనిసౌలభ్యమేమని చెప్పవచ్చు
క్షితినాధకొంతయెంచితిమితిలేక
మఱునాఁడు సఖులువేమఱునాఁడు చనిన
తెఱగునఁ బోవనే తెమ్మురమ్మనిన
పిరిగొన్నపూసల పేరులొక్కింత
నెరుకుగోసియలమైనిగ నిగమనఁగ
వేణులు పాణుల వెలయంగఁదమదు
వేణులఁగనిభృంగవేణులుంజొక్క            (1200)
నొరపుగాముంగేల నొనరించినట్టి
చిఱుతవల్లియత్రాళ్ళు చేసగ్గిడలును
రాణింపఁ చిత్రచామరములనాసీర
పాణియు నాచక్రపాణియుఁ గూడి
తోడనాడెడువారి తోడఁదోడ్తోడ
దూడలతోఁగూడ దూరంబు వోయి
బంతులాలంకి యప్పలములుపారి
గంతులుద్దులు గ్రచ్చకాయ లాటలును
ఆడుచుఁబంతంబు లాడుచుఁబసుల
నీడఁ గాళిందిని నీరుద్రావింప       (1210)
నొకచక్కిఁ గంసని యుక్తదానవుఁడు
బకము రూపమునడంబకము చూపుచును
జంచువాడించి పక్షములు జాడించి
పంచిగోడించి తీవ్రతదువాడించి
జలజాక్షుఁ గబళింప శాలియైయసుర
గళమునెన్నడుమ వెగ్గలముగాఁ బెరిఁగి
స్ఫురదగ్నికోటి స్ఫురణవహించి
హరికుత్తుక కుదిగండని వెడసిచ్చి
శాతతుండముసా ప్రజాతరోషమున
శాతకుంభాంబరోజ్జ్వలుఁడాబకంబు         (1220)
తలువులాపాద తలములుగాఁగఁ
జీల్చియార్చు జయశీలియై మరవి
శేషాంశుతోగోపశిశువులు విజయ
ఘోషంబుగావింప ఘోషంబుసొచ్చె
నుడురాజుపెన్నుద్ది యుగ్రభానుండు
పొడుపుగుబ్బలిమీఁదఁ బొడకట్టు వేళ
హరిశృంగఫూత్కారమడరింప వెడలి
పరువడివంశదీపకులు గోపకులు
తమతమ యిండ్లనుత్తమతమాన్నంబు
నమరించుకొనుచుఁ బెయ్యలతోడనరుగ     (1230)
పెరుఁగునేలకిసొంటిబిల్లలల్లంబు
మిరియంపురవల సమ్మేళమౌచవిది
గొఱుకఁజిల్లున నేయి గురియుచువేఁగి
గరగరమనుచుండు గారవేల్లములు
మొల్లమిసంభారముల మించురుచుల
బళ్ళువట్టించి పచ్చళ్ళతోఁగూడ
గట్టిపావడలతోఁ గట్టిచిక్కముల
బెట్టికొల్కులుపురి వెట్టిచేపట్టి
ఫణఫణంతర బాలపద్మారికరణి
గుణుతికెక్కిన కరాగ్రము శృంగమమర      (1240)
సుకుమారపవనంబు సొలపులమొరయ
సకలసంగీతసూచకము నీచకము
దట్టిమైచెక్కిగుత్తంబు చిత్తంబు
కట్టులజిగిమించఁగాఁ జంకనిఱికి
తమమునఁబెనగొన్న ధవళాంశుకకళల
కొమరునందిన బాఱగొంగళ్లిదాల్చి
జలజభవాండముల్సంచిలోనణఁచు
నలరిక కచ్చకాయల తిత్తినొప్ప
గణముమీఱిన వత్సగణముతో గగన
మణిపుత్రికానదీ మణితీరమునకు            (1250)
నరుగుచో బకదైత్యుననుజన్ముసఖుఁడు
కరదేహమగునదీగరదేహమంది
నురుతరాస్యమ్మున నుత్తాలబలము
సరణిగాన్పడ జిహ్వ సరణిగాఁబఱచి
పగదీర్తుననుచునా పగచెంతమదిని
బగచాటుచుండ గోపకులేగుదెంచి
దరిగానమిది మహోత్పాతంబు శైల
దరియంచుఁ గంససోదరిపుత్త్రుఁదలఁచి
హరియుండభయములేదనుచు తద్భుదిత
భరులౌచుఁ బరమప్రసన్నులు పోలె           (1260)
నగ్గళంబగుదాని యుగ్గళంబపుడు
దిగ్గనఁజొరఁగఁ నత్తెఱఁగెల్ల నెఱిఁగి
భక్తసంరక్షణ బద్ధకంకణుఁడు
భక్తశిక్యౌదార భక్తలోకంబు
వెనుచనిబలిమర్దివింశమై పెరిఁగి
ఘనదైత్యకంఠోపకంఠ ముత్కంఠ
వ్రచ్చి గోపాలక వెరులతో వెడలి
వచ్చియగ్గిరినిచ్చ వచ్చినట్టుండ
నావ్యాళముననుండి యావేళనొక్క
దివ్యతేజంబు దైతేయారిఁగలసె            (1270)
గోపాలసుతులతోఁ గూడియానంద
గోపాలసుతుఁడును గజములెక్కుచును
గోకిలశుకభృంగ ఘూకమండూక
సూకరరవముల సూఁటిగుయ్యంచు
వేలుగొమ్మల మీఁద వ్రేలు కపీశ
వాలముల్ భూజశైవాలముల్ ముడిగి
సేతుబంధించి సేతురమ్మనుచు
నాతతవాహినులడ్డుకటుచును
కలితప్రవాళరాగములఁ బ్రవాళ
ములవింతగాదాము ములుగట్టి తాల్చి         (1280)
సురపొన్నమొగ్గలు బోడుగాఁ జేర్చి
కరమొప్పఁ జౌకట్లు గాధరించుచును
సురపొన్నణీడ భాసుర సరోవరము
సరసనుసరసుఁడై సరసిజాక్షుండు
నెలచట్టురాతిపై నిలిచి గోపకులఁ
బిలిచి వత్సముల నొబ్బిడిగాఁగవెలిచి
కొలఁదియైవెండి నిగ్గులుదేఱు చిలుప
చిలుపగొజ్జఁగ నీరుచిలికించితులఁచి
చెవిమిమైఁ గొందఱు చేర్వనామీఁద
నలరుచిరాన్నంబు నలరుచునిడఁగ              (1290)
పల్లంబులఁ బాణిపల్లవస్థలులఁ
బల్లవించుచుఁ జేర్చి భక్తముల్ నింప
దళములై పొలుపొందు దళములలోనఁ
బలుమఱుచలుదులు పరిఢవింపఁగను
జలిది చిక్కమునొయ్య సడలించినగుచుఁ
బలికియాగోపాల పాలబాలకుఁడు
సురభూజశాఖాగ్ర సుమగుఛ్చమనఁగఁ
గరతలదధ్యన్న కబళమింబొంద
శతపత్రదళముల సందులయళుల
గతివళ్లయెడనూర గాయలు చెలఁగఁ          (1300)
గొమరుగొల్లలు చుట్టుఁ గొలువుందదాను
నారగింపఁగఁ జిందునన్నంబు మింటి
యూరివారలకునోరూరించుచుండఁ
గబలంబు చేత నిక్కబలంబు
కబళించునొకనిచే కబళమొక్కరుఁడు
చిక్కము చెలిమితోఁ జిక్కమువెనుక
త్రొక్కమురమ్ము మాతోడ నీవనుచు
నొక్కఁడొక్కని చిక్క మొక్కమికొసఁగ
నొక్కడొక్కని చద్దియొక్కఁడు మెసఁగు
వల్లవీవల్లవరుఁడు నాబాల                 (1310)
వల్లవుల్ దాను నీవరుస భుజింప
నేపుమీఱిన క్రేపులెంతయు మేఁపు
దాపుననరిళకొందల దండనుండ
మరకతాంకూర సమానంబులగుచు
కరమొప్పుచుందెడు గరికెఁక్రేళ్ళుఱికి
గుఱిమీఱఁదినివెలంకులఁ గొలంకులను
మెఱయుచునీరీతి మెఱయఁ గోపకులు
ఏవంకనున్నవో యిపుడూ వత్సములు
యేవంక నీరాన నెగెనొదెసల
వేవేగవెదకుఁడే వేగనో కృష్ణ           (1320)
నీవంక యీ వంకనిలిచితిమఁడు
వత్సకుల్మెచ్చ శ్రీవత్సలాంఛనుఁడు
వత్సముల్ ప్రోవుత్రోవనె పోవునపుడు
ధాతమనోజాత తాతబలంబు
చూతుగాకని ముందు చూడకేతెంచి
పరమభోజన విజృంభకులడింభకుల
సరగునడాఁచె వత్సములతోడఁగూడ
జనవర్యయాయోగిజన వంద్యుఁడపుడు
వనములటెంకి జీవనములటెంకి
కానకతొల్లింటి కానకుమరలి            (1330)
యానెలవున బాలకాళిలేకున్న
గమలసంభవ కోటిగన్నయాతండ్రి
కమసంభవు మాయగాఁ చూచి నవ్వి
యాయొప్పుచున్న వత్సాళిప్రాయములు
కాయముల్వర్ణ నికాయములట్లు
బాగుగాఁ దద్గోప బాలవత్సముల
బాగుగాఁదనదివ్య భవ్య సత్త్వమునఁ
జతురాస్యు క్రియలెల్లఁ జవుకవుట్టింపఁ
బ్రతిసృష్టిఁ జేసి యప్రతిసృష్టియనుచు
సురలెన్నిభాసుర సురభిసూనములు          (1340)
కరములశోభనాకరముగఁజల్లి
రాభీరశిశుయుక్తఁడై తొంటిరీతి
నాభీరవసతికి నరుదెంచియంత
కలగోప గోపికల్ కలయందు పొందు
సలుపుచుఁదొల్లింటి సరణినాడుచును
ఒకయేఁడుగడపి వేరొకనాఁడు మెరసి
ఒకవైరిగోపాల బాలఫాలమున
వనభూమిఁజేయు జీవనభూభవుండు
వనజాయతాక్షు క్రేవల నాడుచుండ
ధరచక్రధరుల మంధర ధరాకృతుల     (1350)
గురువేణుశరచాపకుల గోపకులను
గనిడెందమునఁగుంది కడుచెఱగంది
ఘనభీతినొంది దిగ్గనభూమిఁ జెంది
బ్రమయించి వత్సగోపకులనేదాఁచి
సమమయ్యతనచేత సమమయ్యనేల
కనుఁగొన నీవత్సకములు వత్సములు
తనసృష్టి లేదు నూతనసృష్టిగాని
తనతండియైన పూతనవైరికృత్య
మనిమనికిత మందియాకంపమొంది
ధరఁజాఁగి మొక్కి శ్రీధరపద్మరాగ      (1360)
చరణముల్ జగదేక శరణముల్ చేరి
యపరాదినపరాధి నాగమగణ్య
కృపఁ జూడు కృపఁ జూడు కృపణశరణ్య
కడుపులోపలిబిడ్డ కాలఁదన్నినను
జిడిముడితల్లికిఁ జెల్లునే తంట్రి
తరగలతనకు ముందరగలజనవి
సరముల నఖిలవాసరములనెన్న
గణనసమీఱవు మౌనిగణనుత నీదు
గుణములు గణనకుఁ గొలఁదులేకావు
తాతనీముందఱఁ దగఁదన్నయినుని      (1370)
ద్యోతంబుఁ మీఁద ఖద్యోతంబుకాంతి
కొలుపునే మధ్యమగుణమునాయందు
నిలువనేరమివచ్చెనే తండ్రియనుచుఁ
గలికిలాగులఁ గన్నుఁ గాచదోయిజోడు
జలము శ్రీపాదమజ్జనముగాలింప
మ్రొక్కుచునాశ్చర్యమును బొందిపొంది
నిక్కుచుసారెకు నిలిచి చొక్కుచును
నాఁడుచేకొన్న చిహ్నంబులతోడఁ
గూడనాగోప గోపకులకులంబెల్ల
దర్పంబుడించి కందర్పుని తండ్రి         (1380)
కర్పించి ప్రణుతి సమర్పించియరిగె
తనమాయఁ బొడమిచెంతనెయొప్పు గోప
తనయులఁ గ్రేపులఁదనయందె యడఁచి
మున్ను తామున్న సమ్మున్నతస్థలికి
వెన్నుఁడాబాలక వితతితోనరిగె
హరిమాయచే మోహితాత్ములైగోప
వరులు శ్రీపరుని నెవ్వరుఁ గనుఁగొనరె
దరులని యేరుల దరులని తరుల
గిరులఁ బల్లంబుల క్రేపుల జూడఁ
జయ్యననరిగె నీచవిదియుఁ గుడువఁ       (1390)
డయ్యెజాగాయెరాఁడయ్యె నటంచు
వామహస్తముల నవామనాకృతుల
వామాన్నకబళముల్వలఁ నొప్పుఁబులువఁ
గపటనాటక హాతకపటసంకలితుఁ
డపుడేగుదెంచిపెయ్యలఁ గంటిననుచు
వారిజహితపుత్రి వారిలోఁగేలి
వారితో వేడ్కన వారణసలిపి
పించెంబుగల నెమ్మి పించంబు గాంచి
మించి గోపికలు కామించి వీకింప
నందగోపానంద నదినాద్బిందు            (1400)
మంధరధరుఁడంత మందకునేగెఁ
బరమేష్టిదాఁపగోపకుల నయ్యెడను
హరిమాయచే క్షణమయ్యె నాయెడను
అరిదితల్లులఁజేరి యాగోపవరులు
కరమునఁ గరముగా కరముగాఁగురియు
పెనుబామువధియించి పెనుబాముగడపి
చనుదెంచెమాతతోడ శౌరి నేఁడనిన
నేఁడిదేయిదిపోయి నేడిదే తాము
నేడిదేయనుచునెన్నెదరు బాలకులు
అనుచునాశ్చర్య చర్యలకు నాశ్చర్య     (1410)
మునుబొందుచుండిరి మురవైరియంత
డాసినగొల్లమిండతల డెందముల
కాసలుఁరేచు ప్రాయమునగప్పారు
చికురముల్ నెమ్మిపించపుదండ దండ
నొకవింతయొసపరియొరపుగాఁజెఱివి
నాణెమౌశిలకుఁ బ్రాణముదెచ్చినట్టి
గాణవేణువు సందిగదియంగఁజేర్చి
యుదయేదునురము నీలోపలాంతరము
గదియకై వడితావికాసెచెన్నొంద
నున్నతో వత్సవత్సాళితోనున్న          (1420)
యున్నతోన్నతధేను యూధంబుతోడ
నరుగుచు నొకయుపాయమున నాయమున
దరుల దానవ జయార్ధంబై చరింప
శ్రీదామయుతగళ శ్రీధామనామ
మాదిగాఁగలిగిన యాభీరవరులు
రామయోకమ ... రామాభిరామ
సీమయొక్కటిమన చెంతఁ జెన్నొందె
యేలునవ్వని ధేనుకేంద్రారియచట
తాలముల్ ఫలరసోత్తాలముల్గలవు
భాగవతరామాయణము                 (1430)

అష్టమహిషీకల్యాణము - 4

(నవనీతచౌర్యాదిలీలావర్ణన)

వెనువెంటఁ జనవీధి వీధులవెంట
దొంగనునాతోడి దొంగలు మీరు
దొంగిలుండమి గడిదొంగయై శౌరి
సదనముల్ సొరఁ బారిసవరేయి యాలఁ
బిదికి వెండియునదు బిదుకింత లేక
విటులుమీరైరి విటుఁడనే గోప        (770)
కుటిలకుంతలలార గూడరమ్మనుచు
వ్రేలువ్రేతలుఁ జూడ వెన్నలు నేయిఁ
బాలు గోపాలుర పాలుగావింపఁ
జిరుతతమ్మొనరించు సేద యశోద
యెఱుఁగునోయెఱుఁగదో యెఱిఁగింతమనుచుఁ
జాలంగ విసిగివేసరి సరిగొల్ల్
వాలుఁ గంటులునందు వామాక్షిఁ జేరి
తల్లిని బిడ్డని తల్లిని యిండ్ల
నెల్లి కాపురముమే మెట్లు చేసెదము
దుడిదుడిఁబఱతేఱిఁ దొలఁగుమటన్నఁ    (780)
గడవఁ బల్కుచుఁ జన్నెకడవపాలెల్లఁ
ద్రావి యీకమ్మని తావియంతయును
భావింపుఁడనుచు మాపైలాచివైచి
నాకూఁతువెంటనానాళ్ళాడఁబోయి
కాకు గావించి చీకాకు గావించి
యానల నమ్మించి యంతలోఁగల్ల
యానవాలటు చెప్పి యానవాలెల్ల
బాఱబోయుచు గొల్లపడుచులుఁ దానుఁ
జేఱులజుఱ్ఱివాచేఱలఁ గ్రోలుఁ
గిలకిలనగుచుఁ జక్కిలములదొంతి     (790)
గలవెల్లదిని వేడుకల బర్వువిడుచు
జివి పాలు వెన్న మృచ్చివితనబలిమి
కొలదియెన్నక పొట్ట కొలదిఁ జూరాడఁ
గంతిగంటినటన్నఁ గదిసియామచ్చ
కంటికెమ్మోవిపైఁ గంటుగావించె
వేవేగఁబఱతెంచి వెలగొమ్మునమ్ము
మావెన్నమాకమ్ముమనిన మాపడుచు
అమ్మరో దేవరకన్న యీవెన్న
నమ్మరాదింక మాయమ్మతోడనఁగఁ
దొడికియేతులకు గోతులకిడినగుచు       (800)
వడిఁబోయి యొచ్చుకై వడినొక్కరింట
మునియేటనేపైఁడి ముడిచిన పడుచు
చనుగుబ్బగోరొత్తి చనుగబ్బివాఁడు
తూలుచునుల్ననే తులనట్లు జూచి
రోలుమీదఁట నెక్కిరోలుగోలలను
గుడుచుఁగూడెల్ల నాకుండలువోవ
నడుఁచుమాతోవాదులాడుఁచుమాపడుచు
మునిమాఁపె పఱతెంచి ముంగిటుపలువ
పనులకు మమునొడఁ బఱుచునీపడుచు
వేల్పులేమిటికి నావేల్పులవేడు          (810)
వేల్పునుననుమీరు వేడినమీకు
ధనధాన్యవస్తు వుల్దగనిత్తుననుచు
మునుకొనిమగపోడుములఁజేయఁబూను
నెఱవైన పెద్దలు నేఱనియట్టి
కఱపులుకఱఁచె నీ కతకారి బిడ్డ
గోడలుదుమికి నాకోడలుఁ గొడుకుఁ
గూడియుండెడు వేళగోవననార్చి
పాముపైఁబడవైచిబాములుఁ బెట్టి
భామలందఱుఁ బఱువడిఁ జూడఁ జూడఁ
బిలిచియేకతము జెప్పెదనంచు నోటఁ      (820)
బలికిచూపగరాని పలుకువలుకుఁ
బులుగాకులేల పోపొమ్మనన్నమమ్ముఁ
బలుగాకులాడు నీపలుగాకు వాఁడు
పాలిండ్లుచొఱఁ జూపఁ బట్టినగరిత
పాలిండ్లుదొడికి చేఁబట్టునే తల్లి
ఒక్కప్రొద్దుల వారికునిచిన యట్టు
లొక్కప్రొద్దునవచ్చి యొక్కఁడే మెసఁగు
నీరీతిఁ ద్రావెడివెన్నిపాలైన
భూతంబులున్నవో పొట్తలోపలను
గటకటచిన్న కూఁకటి పట్టి పట్టి      (830)
చిటులనిజడలేఁగ చిఱుడొంక తోచఁ
ముడిచియాపడుచుకొమ్ముడియను విడచి
పెడబొబ్బవిడునీదుపెడవెట్టు బిడ్డ
కట్టిన గురికొండ్లు కట్టినట్లుండఁ
వెట్టిన బీగముల్బెట్టినట్లుండఁ
నేయెల్లఁద్రావుదంతి మెసంగువెలఁగ
కాయలగతిరిత్త కడవలే చిక్కు
తనయుఁడు పిన్నని తలపోయవలదు
కినిసినఁ గొండలు గిట్టింప నోపు
పొలిజెట్లుతోడను బోరంగ నోవుఁ         (840)
జేరువప్రతిసృష్టి చేయంగఁ గలఁడు
సిరిగల్గితేనె బోసృయుటకాక
యొరులరంతులు వెట్టనొప్పునే యిట్లు
రాకొమ్మసతులచే రాకొమ్మవైన
యీకాకుబనులుసే యింతురే జగతి
మనుజుఁగానాత్మ నమ్మకు మమ్మనీకు
తనయుఁడె మాపాలి దయ్యంబుగాగఁ
బాటింపవమ్మ మాపలుకులు గొల్ల
బోటులెన్నఁడు వెల్లబోటులే యనక
కారియబెట్టి యీగరితల నిట్టి       (850)
చీరుచన్నులగోరఁ జీరునేయనుచు
వేఁదెఱంగులఁ దమదేవతలు గొల్లెతలు
పోరులు చేసి చెప్పుటకు యశోద
కలగోపికలమీఁదఁ గలకూర్మినినుక
యలతల్లియెదుటి భయంబుకన్గొనల
లీలఁ జూపుతెరంగు వేఁగుఱుల్ వ్రాల
కేలనదువ్వి చెక్కిలి చక్కనొక్కి
శారద నీరద సంఛన్నగిరుల
గౌరత పరిధానకలితంబులైన
యుదుటు పాలిండ్లపై నొత్తి యూరార్చి     (860)
యెదఁ జేర్చిపయ్యెదయింపుమైఁగప్పి
యాలోలగతినంక మాడించి కృష్ణు
లాలిబాడుచు కల్లరి దొంగతనము
లేలమాపని కింటిలోపలను
బాలేమిబ్రాతి దెప్పలఁగలవు
కాకపోకల సడిగాక యీకాకు
పోకిళ్ళ మావాఁడు పోనేర్చునటవే
యనుడూ గోపికలు సూనాస్త్రదీపికలు
మనముల లజ్జించి మడిగిరంతటను
తముఁదిట్టు శౌరియింతకుమున్ను మన్ను   (870)
నమలెఁబొమ్మని గోపనందనుల్బలుక
నేలమృత్తికఁ దింటివిప్పుడు నీకు
నాలుక పోలిక నాకింతఁ జూపు
మనుఁడు గృష్ణుఁడు వదనాబ్జంబుఁ దెఱువ
నినుపులై పొంగెడు నీరధుల్నిథులు
సురలు కిన్నరులు భూసురులు దిగ్వరులు
సరసిజాసన శీతశాతభానులును
గనుపట్టిబ్రమసి చెంగట నున్నచకిత
తనువల్లి తన తల్లి తన మాయ లొదవ
నేయెడ వీక్షింప నిట్టిది విష్ణు         (880)
మాయయేయిది కనుమాయయోయనుచుఁ
దొంటిచందమున నాతొలిమించుగంటి
చంటిడా పలఁ జేర్ప జలజ నేత్రుండు
పొదలు కొండలచెంతఁ బొదలుసింగంపుఁ
గొదమకైవడి మాతకు చముల నొరసి
ఆలీల సర్వేశుఁడయ్యెను బాలు
లీలఁ గృష్ణుఁడు తన లీలలు చూపె
ననవిని యానణ్దుఁడైన గుర్పొడువ
జననాధుఁడౌ మౌనిజననాధుఁబలికె
కందర్పజనకుఁడేకతమునవ్యాస         (890)
నందన నందనందనుఁడయ్యె ననిన
మును ద్రోణుఁడను వసుముఖ్యుఁడొక్కరుఁడు
తనయాళితోఁ గూడఁ దనయానురక్తి
నిజతపోసుష్ఠాన నియతుల నుతుత
నీజుని మెప్పించి కాయజుతండ్రిబోలు
తనయునిమ్మనఁ బద్మతనయుఁడింకొక
జననంబు నంగల్గుఁ జనుఁడంచుఁ జనిన
నానందసతియయ్యె నాతని దేవి
ధాతవరంబు సత్యము చేయుధాత          (900)
తాతనందునికి నాత్మజుఁదయ్యెననుచు
నందగేహిని యొక్కనాఁడు జెట్టాడు
నందనుచరితమానందతం బాడి
దివినంతరపువోళ్ళెఁ దిరుగు బొమ్మరపు
గవరోతిఁ దతిదివ్యఁగాఁ జన్నులదరఁ
దరితాడుకేలికెందమ్మి కెంజాయ
తరుణార్కకిరణంబుఁ దలఁపించుచుండఁ
గంగణములు గలగల మ్రోయూచుండఁ
డంకంబు బటువు తాటంకంబులులుకు
నురగ<బునుమియు మయూరంబు పోలె      (910)
నఱజారుపూదండనలవడుకొప్పు
అల్లాడఁగౌననియాడసరులు
మల్లాడనలకలు మలసి చల్లాడ
దధిమధియించు నత్తఱి తరికాఁడు
మధువైరి చేరియమ్మాయంచుఁ బిలువ
సన్నమోవుల నిం?? జప్పట్లు చఱచి
యన్నకృష్ణమ్మ మాయమ్మ రమ్మనుచుఁ
దనమోహన పుటంక తలమునఁ జేర్చి
కొనివేడ్కశిరము మార్కొనికేలనిమిరి
మొగులక్రిందటినింత మొనుపు మార్తాండు    (920)
పగిదిపయ్యెదదనర వామకుచంబు
గ్రోలుచుఁ జేతఁగైకొనియున్నబాలు
బాలువొంగినఁ బీటఁపైఁచెట్టియరుగఁ
జనుగ్రోలనీయ కచనుతల్లి మీఁది
కినుకవేఁగసరులఁ గెమ్మోవియదర
వాఁడిమిమైములు వాడివట్టునను
బాఁడియెబ్బిడిసేయు బానయుఁగొట్టి
యున్నతస్థలమున నున్నయావెన్న
కన్నవారలకిడి కబళించుచున్న
నానందుకులకాంతయరు దెంచి కాంచి      (930)
కానికాని పోదు గానిలెమ్మనుచు
యొఱపైన తనకేల నొకకోలఁబూని
తఱుమబిత్తరుము తత్తరము రెట్టింప
మాటిమాటికిఁ దల్లిమగికంగొనుచు
కాటుక సటుయేడ్పు కన్నీరుజాఱ
రంజితగతిబెదరణసమాన
మంజీరుఁడగుచు నమ్మను జీరికొనుచుఁ
బన్నీరుచిలికిన పద్మంబువోలె
చిన్నారివదనంబు చెవరింపుచుండఁ
జనువానివదనకంజము గాంచి కాంచి        (940)
గనయంబువెడజాఱఁ గాఁగరద్వయము
కూడంగఁబట్టియా కొనెనంచుదూర
నాడకకొట్టఁజే యాడకయున్నఁ
బలుచని చెక్కులపై వెన్నరవలు
కలభోరుకటపద్మ కములననొప్ప
శరదపోతంబుపై శశికళపొలయ
సరవినిబొజ్జను జాఱలు నొఱయఁ
గుండలంబులుముద్దు గునియంగ శౌరి
దండంబువిడకేలి దండంబు విడచి
కన్నవారద లింపఁగా వాడవిన్న       (950)
కన్నవారలు తిట్టఁగా సిగ్గు కాదె
పాలుకల్గినవారు పడుచని కొట్టఁ
జాలరుగానిట్లు సైరింతురన్న
యేలబుద్ధులుకల్గి యెఱుఁగనివాని
లీలనేమిటికి నీలీలఁ జేసెదవు
అనియెత్తికొనిచంకనలిమి ముద్దాడి
మినమిన మనుచెక్కు మీఁటియాబోటి
యకలంకుఁడగు బాలునాత్మగేహమున
నొకచోటఁ బెనురోల నురిద్రాటఁబెనఁచి
కట్టఁబూనిననింత గడమైన నింట      (960)
గట్టిగాఁగలుగుపగ్గ ములనుగ్గముల
ముడుచవేమిడయా సముద్రుండు కట్టు
వడియనేమిటఁ బట్టువడని బ్రహ్మంబు
అంతనా కాంతగేహాంతరంబునకు
నెంతయుఁ బనిగల్గి యేఁగెనేఁగుటయు
మలయుచుఁ గట్టుగంబముతోడనరుగు
కలభమోయననులూఖిల మీడ్చికొనుచు
నరవిందనేత్రుఁడొయ్యనఁ బోయి బోయి
యరిదిముంగిటనుద్దులగు ముద్దులుండ
నాఱోలుతరువుల కడ్డంబు వడఁగఁ    (970)
దూఱికహతిపాద ధూళిబాపాళి
ధూళిగావ్రేళ్ళతోఁ దూఱిభూస్థలిని
గాళిడిగాళిగ్రక్కదలంగఁగూల
నక్షీణమూర్తులై యందుండివెడలి
యక్షహత్యక్షుకాయక్షులేతెంచి
ఫాలసంగత హస్తపద్ములై భక్త
పాలుఁ గృపాళునాబాలు నీక్షించి
కృష్ణ కృష్ణాంబుదకృష్ణ యోగీంద్ర
జిష్ణుసేవితపాద జితసర్వఖేద
ధనదజులమువయోధన దర్పములను    (980)
మునునేము కైలాసముననుండువేళ
ననుబోడుములయంగ నలతోఁడఁ జెంతఁ
జనుగంగ నొనరంగ జలకేలిసలుపఁ
బ్రచురవిద్యావిశారదుఁడు నారదుఁడు
నచటికేతెంచిన నబ్జాక్షులెల్ల
సిగ్గుతోఁ గట్టిరి చీరలేయెగ్గు
సిగ్గులెన్నకమదాశ్రితులమైయేము
సరసీరుహాసనాస్తనసక్తభావ
పరులమై యపగతాంబరులమైయచట
దరిగానకున్న యిద్దఱి భవవార్ధి     (990)
దరిఁజేర్తుననుచు ముందఱి కార్యమెన్ని
కకబింబారాకృతిగలమీరుజగతిఁ
గకుభంబులై గొంతకాలంబు చనఁగ
భక్తవత్సలు హరిపదధూళిశాప
ముక్తులైయటమీఁద ముక్తులయ్యెదరు
అనుచుగీతముఁ బాడియరిగె నమ్మౌని
వనజాక్షమీద యవనజసంగమము
కలుగనందనక నిక్కడనుండముక్తి
గవిగెశాపవిముక్తి గలగుటయెంత
యనినలకూబరుండన మణిగ్రీవుఁ     (1000)
డనఁగమాపేరులో యఘాత్మయనుచు
వలగొనిమ్రొక్కియవ్వల గోచరించు
నెలవులకరిగిరి నృపవర్యులంత
ఆబాలగోపాల మాబాలుఁ జూడ
గాబాలుచేనంద కాయుండితనుచుఁ
జన్నిచ్చిమచ్చిక సందిత గ్రుచ్చి
చన్నిచ్చకొదవు మీఁగడ యిచ్చెనంతఁ
గరమొప్ప నెఱమంట్టి కావిపాలిండ్లు
సరివోరుజట్టుల సరవిబిట్టలుక
కుఱుమాపుఁ బయ్యెదకొక చేరఁజుట్టి      (1010)
చెఱఁగుడాపలిచెక్కు చెంత డాలింప
నకనకలాడునెన్నడుముపైఁ జికిలి
పికిలిపూదండతుంపెసలాడుచుండఁ
దఱచుగాగంపలోతని బండ్లసరము
నెఱిదేఁటులకు విందునెఱవుచునుండఁ
గాయజుమదదంతిగతి నొప్పునొక్క
బోయతయాయతంబుగ నెలుంగెత్తి
వెలదండుతావులు వెదజల్లుచుండు
ఫలములు గొనుకొండు బాలురురండు
అనివీధి వీధులనమ్మ వో యమ్మ         (1020)
యనిశౌరిచేరి పండ్లమ్మెదరనుచుఁ
బొసఁగదోయిలి చాఁచి పోనీకముద్దు
కొసరంగఁ గొసరంగఁ గొలుచు వెట్టినను
సరసిజమధ్యకే సరములపోల్కి
గరపుడస్థలిలోనఁ గరమొప్పగొలుచు
పుడమిమైతల బ్రాలువోసినరీతి
వడివడంకుచుఁ బోవవసుధమై జింద
లోలుఁడై వాని విలోకించుచున్న
బాలులిప్తాబ్జ జంచాలు గోపాలుఁ
జూచిపండులుగొల్చు సురియగుగుగ్గెళ్ళు      (1030)
చూచునాయనిగతిఁ జూచెదేమిటికి
ననుచుబోయెత శితాయత కటాక్షంబు
లనుఁగుఁజిప్పల ఱెప్పలడ్డగింపఁగను
తనగంపలోపలద్దయమెత్తి వింత
తనమింతలేక చెంతన యున్నహరికి
సమ్మతినొసఁగ శిష్టములెల్ల శోభి
తమ్ములై దివ్యరత్నములై యుండె
నొకతియనంతమేదొకటి మాధవుని
నకలంకమతి మార్త్యుఁడర్పించెనేని
గోవిందుఁడ పుడిది గోవిందులనుచు         (1040)
నావలఁ దల్లి రమ్మనఁగ నాడుచును
బాలురతోఁగామ పాకుండుఁదాను
గోలలగతిఁ జిన్ను కోలలువట్టి
పాలబానలనిడఁ బాటించికాంచి
పాలపాపండాల పాలుద్రావెడిని
పొమ్మన్నఁబోఁడెయిప్పుడు వచ్చెనమ్మ
రమ్మురమ్మనుచుఁ గరమ్ముఁ జీరుచును
గలకంఠ కంఠ హుంకారనాదములఁ
గలకంఠ ములలక్ష్మీరకంఠువిద్దఱును
బలుకుచుముద్దుసూపఁగఁ జూచిగోప       (1050)
కులనాధుఁ దాగోపకుల నెల్లఁబిలిచి
పూతనయనెడునపూత చేతనయు
నేతెంచెహరిని మున్నేతగావించెఁ
గాకయప్పటి బండిగావిరక్కసులు
పైకొన్నఁ గడతేరెఁ బద్మాక్షుకృపను
నీతఱిశిశువు ఱోవీడ్చిన వృక్ష
పాతంబుగలిగెనుత్పాతంబుగాదె
ముడువులు పసులకాల్మడినుప్పుదఱచె
దొడువుదొత్రులు కడు దూరంబులయ్యె
వీడుజోడాడెడు విటపిజాలముల            (1060)
మోడులకై పోయె నోడులు సేయ
యీడల నీడల నెండలోకున్న
వాడిగువులు లాగవంతులు దొచ్చు
కాకమువ్వెట్టి కుంగాక ఘాకములు
చేకొన్నబొరియలు చీరుమూరాడు
కసుగందు గందని కసవుతొక్కిళ్ళ
పసివాడె పసులెట్లు వసియించెనిచట
బృందారకానేక బృందావనంబు
బృందావనంబునిల్పుతననందనంబు
పాలింపచిలుక తుప్పుడు పన్నిపూరి       (1070)

(ఇంకాఉంది)

అష్టమహిషీ కల్యాణము -3

(కంసవిచార కథనాది)

నావార్తయెఱిఁగి భోజావనివిభుఁడు
పావకసఖుగూడుపాపకుఁ బోలెఁ
గనలుచు సూతికాగారంబు సొచ్చి
తనయను సంభూతతనయను బట్టి
భువివైవనడుమనే పుటముగానెగసి
దివిఁబాదుకొని నిల్చి దివిజులుమెచ్చ   (510)
గరవాలశూలముద్గర ముఖ్యరుచిర
కరసరోజతాష్టకంబుతో మెఱసి
నీచేతనొత్తునే నీచాత్మ నేను
జీచీతలంపక చేసితి విట్లు
నినుజంపజనియించె నీరదవర్ణుఁ
డని చెప్పుచును మాయమైపోయె మాయ
ఆదటఁగంసుఁడత్యాదరంబొదువ
సోదరిప్రాణేశూ సోదరిఁజూచి
ననుఁజూచి మరువుండునా కల్లయెల్ల
అనిపల్కిగళితబద్ధంగులఁ జేసి    (520)
మంతుకెక్కిన బుద్ధిమంతుల బిల్చి
యంతరంగమున సొంపారి తనునింక
హరియింపనుదయించు హరి విచారించి
హరియింపుఁడేయుపాయంబుననైన
ననుచుగ్రక్కునఁ బంచెనట యశోదకును
దనయుఁడయ్యె నటంచుఁదనయుల్లమంతె
యానందమును బొంద నానందుఁడపుడు
ధేనుసహస్త్రముల్ ద్విజులకునిచ్చి
రమణీయ చీనాంబరముల చేవ్రజము
కమనీయముగనలంకరణమొనర్చెఁ    (530)
దమలోన గోపసంతమసవేణులును
గొమరుచెక్కిళ్లఁ గుంకుమము జల్లుచును
బాలునేతుచిరువాలు వెన్నలును
గాలువలై పారఁ గాఁజల్లులాడి
నీరాడి ముదుకవన్నియ మూరకుఱుచ
చీరలు వెడఁగు కుచ్చెలు వెట్టికట్టి
తోరంపుకొలుకులతొ వింతవింత
పేరులుగలబొట్లు పేరులు వైచి
పలుచనై పసపుతోఁ బదనైనపిండి
తిలకముల్ గోపికాతిలకముల్ దీర్చి       (540)
పొంతలనీళ్లు పేర్పులదోడి పసపు
పొంతలనిడి శిరంబులనెత్తి కొనుచు
నరిగి యశోద నీరార్చినూరార్చి
రరవిరిబాగుల యతివయొకర్తు
కొలని చెంగటిపువ్వు గొమ్మచందమునఁ
గొలని చక్కటిఁ బాదుకొని గద్దెపీఁట
నాసీనయై చరణాబ్జముల్ సాఁచి
పొసరించిన కుచంబులుముదుగునియ
నరలూడ్చుననఁటి వోయననొప్పునూరు
లరగానుపడఁ జేల యమరంగఁ జెక్కి  (550)
కావుకావు మటంచుఖచరులువేఁడఁ
గావుకావనువానిఁ గరములఁ బూని
వారితోఁ బెరయ శైవాలాంకురముల
గారవంబుననలకలు నూనె నెరయ
నివురుఁబోలెడి కేలనెత్తినడ్నెత్తి
నివురంగనంటిమై నింపుగానివిరి
పెసలుఁ గుంకుమ నల్లిబిల్లిహామెదిచి
పసిమిదేఱెడు సూనపసనలంగిడుచుఁ
దేనె తమ్ములముంచితేఁటిమైఁ బోయ
పూనికహరిఁగరంబుల జలంబార్చి   (560)
తావి నేరెడుపండు తలిరులఁ బొదవు
కైవడిఁబయ్యెదకడలినీరొత్తి
కరమొప్ప మణిపేటిఁ గప్రంబునించు
కరణినుంగాయను గదిసి యుగ్గిడుచు
దెలిదమ్మిలోపలతేఁటి చెన్నొదవ
దెలిదమ్మిలోపలతేఁటి చెన్నొదవ
వలిపె పొత్తులలోన వసియింపఁ జేసి
పురుడులేనట్టి యీ పురుషోత్తమునకు
బరుడులేఁడనురీతిఁ బురుడెల్లఁగడపి
పరివేషమధ్య విభాషితుండైన
తరణియోయనఁ దొట్లఁదనరారనుపస       (570)
జీవరత్నము చలించిన మాడ్కిఁతుంటి
క్రేవలెత్తుచు నిరుగేల సామచును
నలయిలాభామకు నభిముఖుండైన
చెలువునఁ బొరలి గొజ్జిగి బోరగిలుచు
జలజాలినడుకప్పు చాయఁగెంగేలఁ
బులుముకాటుక మొగంబునదిట్టవడగఁ
బంకజాకరములో పలియంచకొడమ
క్రేంకారమొనరించు క్రియఁగేరి శౌరి
పెరుఁగవ్రేపల్లె నభీష్టవస్తువులుఁ
బెరుఁగశోభనములుఁ బెరుఁగనందుండు      (580)
పన్నగావలియేటి పన్నగావలి
మునుగానిడఁగోప ముఖ్యులతోడ
గుమికూడి భోజేంద్రుకడకేగివంద
నములు సేయుచునప్పనములు చెల్లించి
కూటమి నొకజోడుకోడలై యున్న
నాఁటి సఖ్యము మదినాటిప్రేరేప
గడగడ నీపుణ్యగరిమనొక్కరుని
గంటిగాయనిమ్రొక్కి కౌగిటఁజేర్చి
చుల్లరవెట్టు కంసుఁడు కోపగాఁడు      (590)
పల్లెనేడొకటికిఁ బడుచులున్నారు
అని వీడు కొలిపిన నరుగుచోనట
జననాథ కంస దుర్జననాధుఁడనుప
శాతనఖాగ్రసంజాతనరీన

(పూతనావృత్తాంతప్రసంగ)

చేతనయగుచు హెచ్చినపూతనాఖ్య
పలవలనగు నూనె పసపునిగ్గులను
దవలుకొత్తువలువనుందల కొంగుగట్టి
తలఁపుకల్మషత నేత్రములకు దొట్టి
చెలువున నిగుడదీర్చిన కాటుకమర
వలుదలై చనుకట్టు వదలఁబాలిండ్లు  (600)
తొలకెఁడుపాలతోఁ దుంపిళ్లుగురియ
మిసిమిమైతనగబ్బు మెఱయించుమసటు
వసతాయెత్తులు సంధివలనొప్పఁగట్టి
పసిడీరేకుబ్బెత్తు పగిదివీడెమును
బొసఁగినిగ్గంలుదేరు పుక్కిటితోడ
నువిగాయవెడనుగాను గుగింజమోవి
నులిచిన పేరు చన్నులమీఁద బెళకఁ
గప్పు మీఱిన పులుకప్పుకెమ్మోవి
గప్పుచుండఁగ నూర్పుగములు నింపుచును
బొమలునిక్కఁగఁ గరమునఫాలరేఖ    (610)
జెమటయూర్చుటుఁగేలఁ జెదరఁ జిమ్ముచును
జడియుచును వచ్చిని జాలబాలెంత
వడువుననందుని వడువునీక్షించి
నివురుగప్పినయట్టి నిప్పుకపోల్కిఁ
బవడించియున్న యబ్బాలుఁ జేకొనుచుఁ
దొడలపైనిడుకొని యొడయంత చఱచి
బిడిబుడి జోలసొంపుగ బాడిబాడి
కొనవేళ్ళదాపలి కుచముగీలించి
ఘనమైన విషమొలుకఁగ వాతనిడిన
నమృతాంశుకులభవుండగు శౌరిరాత్రి     (620)
కమలాగ్రతలము భృంగంబునుబోలి
జెలఁగితీయ్యనినోటఁ జేఁదుమేయంగఁ
బొలుచునేయని పాలబుగ్గలుబ్బించి
కలగితీపైన యక్కరటి ప్రాణములు
జలధిఁ గ్రోవెడుకలశజురీతిఁ గ్రోల
యాతనఁ బూతనయవని పై విగత
చేతనయైఁ రాక్షసీరూపఁ మడరఁ
గూలినదానిపై గుంజరిమధ్య
బాలసింహము మాడ్కి బాలుఁడాడఁగను
గనికనికరమంది గమలాక్షునెత్తి    (630)
కొని కొని వచ్చి మక్కువతోడఁదల్లి
గోపుచ్ఛ గోమూత్రఁ గోరోచనముల
తూపొడిచియుమీఁ దఁదుడిచి బొట్టిడుచుఁ
గమలజహరముఖుల్ గరిమనీపాడ
కమలముఖ్యాంగముల్గాతురటంచు
రక్షగావింప గోరక్షకాధిపుఁడు
నాక్షణంబున వచ్చి యరుదందిదాని
యవిరళకాయంబు నస్త్రశస్త్రముల
లవములు చేసి పల్లవజనుల్ దాను
కడుదవ్వుగావైచికం పలుదుంప        (640)
లడరించియనలుని నడరింప దాని
పొగలెడుకారుక్రొంబొగలు చందమునఁ
బొగసె@ బూతనమోక్షమును బొందెనంత
ఇలదేవతల తలలెత్తింతుననెడు
చెలువున హరిచిన్ని శిరమెత్తియాడె
దనుజాళినీతలా తలయొనరింతు
ననుచందమున నీవలావలఁ బొరలి
యాడెడి చిన్నప్రాయమునందు నందు
ప్రోడయు సంభ్రమమున జలజాక్షు
నవతారతారనీరాచ్చితొట్టులను       (650)
బవళింపఁ జేసి రేపడబండిక్రింద
నొడికంబుగానీడను నిచియాచెంత
బడిబండి పనులవెంబడియుండునపుడు

(శకటాసుర వృత్తాంతము)

సకలకంటకుఁడు కంసఖలాప్తవరుఁడు
శకటనామకుఁడు తచ్ఛకటఁబునందుఁ
గపటవర్తననున్నఁ గపటబాలకుఁడు
కపటపుటాఁ కటంగావుకావునను
జయకాముఁదలుగులు జళిపించిచిమ్ము
క్రియాఁగరచరణముల్ గింజి యాడుచును
లాలాసుధారసోల్లసితమై చంద్రు         (660)
పోలికముఖబింబమును దేజరిలఁగ
దొల్లిబండియు దైత్యును స్రుక్కినేల
డొల్లంఁదన్నివేడుకఁ గేరుచుండి
ప్రియనాదవంచితపికలు గోపికలు
భయపడి బాలుపై బడియెత్తుకొనుచు
జననికిచ్చినలోకజననీసమేతు
మనమునదలపోసిమైకేవ్ల నిమిరి
వెండియునొకనాఁడు వేమాఱుమారు
తండ్రిక్రిందొనరించుతనయు ముద్దాడి
తొడలపై నిడికొన్నఁ దుహినాద్రికన్నఁ  (670)
గడుబరువై యున్న కడనుంచియున్న

(తృణావర్త వృత్తాంతము)

యాసమయమునఁ దృణావర్తుఁడనెడి
యాసురసురగాలియై భోజుఁడనుపఁ
జనుదెంచెచనుఁ బ్రాలుచవిగ్రోలు బాలుఁ
గొనిపోవఁ గానకా కొమరునితల్లి
యడలనయ్యెడమింటనడరునచ్చేగుఁ
బుడమిపై గెడపియప్పుడు దేవసమితి
కొనియాడఁగుత్తు కగుడిచిప్రాణముల్
గొనియాడఁశౌరిఁ జేకొనిచెలుల్ నందు
ప్రోయాలికొసఁగు సొంపునఁజునర్జన్మ    (680)
మయన్నకయ్యె నోమగువలారనుచు
నతిమోదముననున్నపుడు సన్మార్గ
హితుఁడు యాదవపురోహితుఁడు గర్గుండు
వసుదేవు పనుపున వచ్చిననెఱిఁగి
పసులకాపరిఱేడు భక్తి బూజించి
యతఁడు వచ్చినరాక నంతయుఁదెలిసి

(రామకృష్ణాఖ్యనామ కరణప్రస్తావము)

సుతులకు యోగిసంసృతులకిద్దరకు
గరిమఁజేయుఁడూ నామకరణములనిన
గురుసమానీతమార్గుండు గర్గుండు
బలభేదిమారుత ప్రముఖసంత్యుత్య     (690)
పలుఁడై నకతమున బలుఁడనుపేర
గామ జయంతులకంటె లోకాబి
రాముఁడౌకతమున రామనామమున
రుచిరసుధాగాత్రు రోహిణీ పుత్రుఁ
బ్రచురతంబిల్వుఁ డీపట్టునమీరు
హరిణపీతారుణాస్యాంగుండుగాక
హరినీలనిభమూర్తి యగుటఁ గృష్ణాఖ్య
యలవడు శౌరికి ననితెల్పియరిగె
బలుఁడు మర్దితదైత్యబలుఁడును నంత
రవిబింబమధ్య నారాయణాకృతుల        (700)
కవకుందెనలనుండఁగా నేర్చిరంత
హీనుఁ గంసుని జంపియే వీలనుగ్ర
నేనునిల్పుదమన్న శిరులగూర్చుందె
నడుచుధర్మము భూమినాల్గు పాదముల
నడవింతమనుభావనలఁ దొంగెయాడె
మనుజేతరమార్గములు మూమార్గముల్నడక
అనుజూపుగతిఁ దప్పుటదుగులు వెట్టి
మఁదఁటఁగంసు దున్నెదరు వీరనఁగ
మీఁవిపండ్లు మిసమిసగానుపడఁగ
మనుయంత్రాదిపద్మాది మండితాక్షరము    (710)
లనఁబాదముల గజ్జియలు పొందుపడఁగ
అందులమైవలయంబులోయనఁగ
నందియలందమైనను వొందియండ
మెరుపులు చుట్టిన మేఘపోతముల
మురువునగటిసూత్రములు దేజరిలుచు
సురగిరివళిత భాసురతారకాళి
సవిరమైమొలలఁ బూసలపేరులమర
నాగబాలకులు చందనశాఖలందు
బాగొప్పుగతిఁ గీరఫణిభూషలమరఁ
దనయందు నుదయించుధవళాంశుతునుక      (720)
లనఁబులిగోరువింపారంగఁ దాల్చి
హరిదశ్వుఁడద్దంబులందు బింబించు
గరిమతోరావిరేకలు తేటపడఁగ
ఖరుఁగంసుఁ జంపనేక తమాడుశీత
కదభామలనమద్ది కాయలు చెలఁగ
మౌవులతేనెకుముసురుతుమ్మెదల
కైవడినలకలఁ గప్పుమోములు
పూరినానాటి కుబ్బినముద్దుముద్దు
గాఱెనోయనఁ జొల్లుగారనోరెత్తి
కేరపోతముగొణగిన రీతిసొంపు        (730)
దేరఁదేనియలూరఁదెగడిపల్కుచును
గనకాద్రివిహరణ కరిపోతయుగ్మ
మనధూళియుతమూర్తులై పుణ్యములకు
నాలవాలములైన యాలవాలములు
కేలగీలించి జంకించితోలుచును
జోడింతవాయక జోడుకోడియల
జాడనిద్దరునొక్క జాడనాడఁగను
అప్పలప్పలు రమ్మటన్న నాయప్ప
యప్పులుకుటలె సందాయెఁబొమ్మనుచు
గబ్బిగుబ్బెతలలోఁ గౌఁగిళ్ళకురికి     (740)
యుబ్బరంబోడుము లంటియునంటి
కంటెన్నతాణియాగముల యోగములఁ
జెందనిసౌఖ్యంబ్య్ఁ జెందఁ జేయుచును
యిందుశేఖర రవియింద్రాదిసురలు
నొందనిసౌఖ్యంబుఁ నందఁ జేయుచును
గలుషవల్లులద్రెంచు ఘనల విత్రముల
యలపునఁ జింతకాయలు తూలియాడ
గుంపులై చీకటి గుమురుల మూల
దుంపలోయన జడల్ తుంపెసలాడఁ
గొదమవెన్నెలపులుగులు గూఁటనిడిన      (750)
చందురునఁగేల లోచనములుమూసె
యంబుజోదరకేసరాగ్రంబులనగ
నంబుజోదరుఁడు దంతాళిగాన్పించెఁ
కిలకిలనగుచుఁ జక్కిలిగింతచెంత
చెలులొనర్చినగోర జీఱితిట్టుచును
ఘనయోగిమతులఁ జిక్కనివాఁడుగోప
వనితలఁకౌగిల్ల వశమయ్యెనపుడు
పొగడొందుతమదురూపులను జూపులను
బొగడనివారును బొగడుచుండఁగను
దమవిలాసములకుఁ దమముద్దులకును      (760)
బ్రమయనివారును బ్రమసిచొక్కఁగను
అంతవై యింతవై యరిదికూఁకటులు
వింతవై ముడిగూడి వెలయు ప్రాయమున
తనకదిదంటలై తనరు బాలకులు

(ఇంకాఉంది)
(వచ్చేభాగంలో "నవనీతచౌర్యాది లీలావర్ణన)

అష్టమహిషీ కల్యాణము - 2

(భగవన్మహిమానువర్ణన)

ఘనశంఖచక్రసంకలితమౌదాని
దివియనికొనియాడ ద్విజరాజహంస
జవసంచరణముల సమకూరుదాని
నకలంకమగు కుబేరవాసమనఁగ
మకరకచ్ఛపవరమహితమౌదాని
గడలి మీఁగడల నల్గడలను బాల
కడలితాకుల వెన్న గరికట్టుదాణి
చెలువుమై యేటినెచ్చెలువలనవ్వు
పొలపున డిండీరములనొప్పుదాని
గ్రమమునఁజూచిడగ్గఱి సతోషాస్య  (270)
కమలజులై నట్టి కమలజముఖులు
సకలయోగీంద్ర హృత్సత్త్వగుణంబు
లోకరూపమై యిటనొప్పెనోయనఁగ
నమృతంబై గట్టినట్టిమీఁ<గడయొ
కొమరారువెన్నెలకుప్పయోయనఁగ
మున్నీరు తరుమగమొగియైనవెన్న
తిన్నెయోయన నొప్పుతెలిదీవినడుమ
వనజోదరుని కీర్తివల్లివేవగల
ననలొత్తెనననొప్పు నాగేంద్రుమీఁదఁ
బటికపుఁ బెట్టెలోపలి నీలమనఁగఁ (280)
బటుఫణాధరసీమ భాసిల్లువాని
వరనికషాంతరోజ్జ్వలహేమరేఖ
సరవినిందిరయురః స్థలినొప్పువాని
దెలినీటిపుట్టువు తేటయైకరుణ
లొలుకుచుండెడు నేత్రయుగళంబువాని
గమలాప్తవిధుమధ్యగగనమోయనఁగ
గమనీయధరచక్ర ఘనమూర్తివాని
ఏటిజోటికిఁ బుట్టినిండ్లెరాతిఁ
బోటిఁజేసిన పదములనొప్పువాని
శ్రుతిలక్ష్మియూఁగు భాసురపుటుయ్యాల   (290)
గతిఁగుండములచే గరమొప్పువాని
గందువాసిన చంద్రగళలనొప్పు
నిందిరసవతులయెడనొప్పువాని
నహిరాజగరుడసేనాధిపముఖ్య
బహునిత్యముక్తులఁ బాలించువాని
గనిపుటీకృతకరకమలముల్ ఫాల
వనజారిరేఖల వసియింపఁజేసి
జితదైత్యరాజయాశ్రితకల్పభూజ
క్షితిరమాధారరక్షితమౌనివార
ప్రోవులుగాజపంబులు దపంబులును       (300)
గావించి నినుమునుల్గాంచుటయరుదు
అట్టే నీదర్శనం బబ్బెమాపట్టు
పట్టులన్నియునుశోభనమయ్యెనయ్య
దాతవై మాతవై తాతవై మమ్ముఁ
బ్రోతువు నీవయెప్పుడు జగన్నాధ
అని వినుతించి సాష్టాంగంబు లెరఁగి
దనుజారి దనుజాంశ ధరులు భూవరులు
బసలులై జన్నము ల్సన్నముల్ సేయ
విభుదులకుడుపులు విడుపులై పోయె
నేవెరవునైన నిఁకదేవదేవ         (310)
నీవ ద్ఫేవతల మన్నించి యీ వేల
నీజగతీభారమెడలించి కావు
మీజగతిని నిర్జరేంద్రులఁ బ్రోవు
మనుడుఁ బ్రసన్నాత్ముఁడై చెంతనున్న
వంధిమేఖలఁ జూచి వనధితల్పకుఁడు
వలవంతవలదు నీవంత యావంత
నిలువకుండఁగ ఫణినేతతో నేను

(కృష్ణావతార ప్రసంగ)

వసుమతివాసుదేవ వసుధేశ్వరునకు
నసమానబలకృష్ణులనిఁబ్రభవించి
దుష్టశిక్షణమున దుష్టరక్షణము   (320)
దేష్తసంపదయు నదృష్టసంపదయు
నొనరించి సంతోషమొనరింతు నీకు
ననుమానపడవలదణుమాన మధ్య
యని యానతిచ్చిన నవనియు నవని
తనమెల్లనుడిగి యెంతయు వేడ్కనరిగె
వేల్పుఁ బెద్దయు వేల్పు వేల్పున కెఱఁగి
వేల్పులతోఁ దొంటి వీడునకరిగె
రాజేంద్రయటభోజరాజేంద్రుఁడమర
రాజతుల్యుఁడు మధురాజనాధిపుఁడు
విగ్రహజితకామ విగ్రహుఁడనఘుఁ    (330)
డుగ్రసేనుఁడు శాత్రవోగ్రసేనుండు
శూరపుత్రునకరి శూరుచైత్రునకును
ధీరవర్తికి వసుదేవభూపతికి
సావధానంబున నాత్మజ సకల
దేవకీర్తియైన దేవకీ కన్యఁ

(దేవకీపరిణయ కథ)

బరిణయంబొనరించి బహుసీమహేమ
కరిహరులరణంబుగానిచ్చి పనుప
నారామతోఁ బుట్టువగు కంసుఁడింద్రు
తేరు సొంపులఁదేరు తేరుమీఁదటను
నావధూవరులతో నారూఢుఁడగుచు     (340)
దేవతల్ సకల భూదేవ తల్పొగడఁ
బటహభేరితూర్య పటుతరనాద
పటలమెంతయు దిశాపటలంబు నిండ
నరుగుచో నశరీరినాకంసుఁ జేరి
యరుదైన నొక మాటయనియె నీనాతి
యెనిమిదవపట్టి యిలనిన్నుఁబట్టి
తునిమెడి ననబిట్టితోఁబుట్టుగిట్టి
యఱిముఱిపూఁదీవె యఱునవ్రాలు
కఱకునూరంచులకై దువవోలె
బెడిదంపుటడిదంబుఁ బిడికిటి బలిని   (350)
మెడవ్రేయఁబూన యమ్మేదినీ విభుఁడు
భోజేంద్ర నీచేతఁ బొలియునీయబల
రాజేంద్ర సమశత్రు రాజేంద్రగణమె
బయలుమాటలు పాటిపాటించుటెల్ల
నయమౌనె కాకుండినను దీనివిడువు
మీతన్విబిడ్డలు నెల్ల నీచేతి
హేతిఘాతికినిత్తు నిటమీఁదననుచు
నొప్పంగజెప్పియా యొప్పులకుప్ప
దెప్పరంబుడిపి వాడినమోముతోడఁ
బులివాఁతబడి తప్పిపోవు చందమున   (360)
బెలనాఁగతోఁదొంటియింటికేతెంచె

(కంసోపద్రవప్రస్తావ)

అంతగొన్నాళ్లకు నాయింతి కాంతి
మంతుదౌ నొక సుకుమారుఁ గుమారుఁ
గనినం శౌరి యాగసుగందు నెత్తి
కొని కొని కంసుకువలయేంద్రునకు
నొసఁగ సత్యమునకునుబ్బి సంరుద్ద
వసుదేవుఁడంత నావసుదేవుఁ జూచి
యెనిమిదియవ పట్టియేకాక వీనిఁ
బనిలేనిపనిచంపఁ బనియేమి యనుచుఁ
గొమరునితో వీడుగొలిపిన మూర్తి         (370)
రమణతోవిజితపారదుఁడు నారదుఁడు
చనుదెంచి హితవు పిసాళించి నవ్వి
తనవావి తనముచిందగఁ జెవిఁజేరి
సరసిజాక్షుఁడు నిన్నుఁ జంపని లింప
వరుతోయాదవాన్వయమునఁ బుట్టె
మంత్రంబుగాఁగ నిమంతంబు నమ్మి
మంత్రులు నీవుఁ నేమరకుండుఁడనుచు
నరిగెనమ్మౌని భోజావనీవిభుఁడు
పరవీరభీకరాంబకుని నబ్బకుని
విరధీకృతానేకవికటునాశకటు        (380)
నురుకాంతిఁ నిర్జితాహారుఁ జాణూరు
వారిత గంధర్వవరమూరుఁ గూడి
పోరియాదవులతోఁ బోరి జయింపఁ
గొందరు కేకయకు కురుదేశములఁ
జిందరవందరై చెందిరంతటను
చెలియలిబావను జెరసాలఁ జాల
నలుకమై నిగళసంగతులఁ జేయించి
హరిమాయలొదువ నాకతని నేర్పఱుపఁ
దరముగాదనుచుఁ దత్తమునఁగినిసి
మోదంబుతోనటమును మున్నకన్న       (390)
సోదరీసుతుల సూనోపమాకృతుల
నుర్వీశయార్వుర నుడిపి సుపర్వ
గర్వముల్గుదించు కడకమైనుండఁ
గడలేని నెవ్వగ గడలినీఁదుచును
బొడిబడియదుభోజ పుత్రిగర్భమున
నంత ననంతుననంతతేజాంశ
మెంతయు నానాఁటికెదుగుచునుండ
మాయానటుండైన మరుతండ్రియోగ
మాయనీక్షించి రమ్మని యని పిలిచి
దేవియా దేవకీదేవి యందలరు      (400)
పావకాప్తాశనపతియంశమీవు
యందిమిక్కిలి భయమందికాననముఁ
జెందియుండెడి సందుశిఖరంబునందు
నున్నరోహిణియందు యునిచియావందు
నన్నుకన్నియవుగమ్మని వీడుకొలుపఁ
జనిమాయ శేషునియంశముఁ దనమాయ
కనుమాయ సేసి చుక్కల రాజునెడయు
రోహిణిగతిబొల్చు రోహిణియందు
సాహసవృత్తిమై సమకూరఁజేసి
సుదతీకదంబయశోదయశోద     (410)
యుదరంబునందుఁ దానుండె నుండుటయు
ఆరీతి బంధువులాయింతి చూలు
కరగెనేయని కర కరఁబొక్కిరంత
ననుపమ లగ్నంబునందు సుతార
గనియె రోహిణీసుధాకరుఁగుమారుఁ
నలినాక్షు గంసపంసకుఁడుగాగల మాధవుండు
కంసానుజాగర్భగతుఁడయ్యె నంత
నవ్వులెంతయు మించెననఁగ
వెలఁదియైయొప్పె నవ్వెలఁదినెమ్మోము
కలువతూఁడులుదాఁకి కందినకోక      (420)
ములముక్కులనఁ జన్నుమొనలఁగప్పొదవె
దివిఁ బాదుకొని నిల్చుతేఁటిచాలనఁగ
నవిరళరేఖగానారుచెన్నారుఁ
గమలేశవిముఖుడౌ కంసుని దోసి
యుమిసినరీతిఁ జిట్టుములుబెట్టయ్యె
హరికిఁగా పై చుట్టినట్టినాగేంద్ర
కరణి నొప్పుచునున్నకాంచియుబిగిసె
అంతరీకృత హరిణాంకబింబంబు
వింతయై యుదరంబు వెలసెనంతటను
చక్కనికర్ణభూషణ చకచకలు      (430)
చెక్కులఁ జెక్కులఁ జికిలి గావింప
బంగారురెంటెంబుపై మిసమిసలు
నింగిమై మెఱపులనెఱిఁ జూపుచుండఁ
గనుపట్టు వనమాలికారుచుల్ గగన
ఘనచక్రకోదండ ఘనతవహింప
వరవీరరసరేఖ వడువననెదను
సిరియొప్పునాచెంత శ్రీవత్సమలర
నతులితశంఖచక్రాదిదివ్యాస్త్ర
యుత బాహుయుగయుగముతోఁ జెలఁగి
తొలిదెసఁగనుపట్టు తుహినాంశుపగిది    (440)
నలరి దేవకియందు నతులలగ్నమున    

(శ్రీకృష్ణావతారమాసాదిప్రశంస)

శ్రావణమేచకాష్టమివిధితార
నావిర్భవించె శ్రీహరినడురేయి
ద్విజరాజవిష్ఫూర్తి దివిభువిఁదనర
నిజప్రతిబొరలెనెన్నెరి మౌనివరులు
సురలునుతింప నాసురులుగంపింప
విరులవానలజళ్లు విడువకకురిసె
నానకదుందుభి యాభోజసుతయు
ఘటితహస్తాబ్జసంఘటిత ఫాలేందు
నిటలువై వేడ్కలనిక్కి చొక్కుచును     (450)
గమలాకళత్ర నక్తంచరజైత్ర
భ్రమరశోభనగాత్ర భక్తబ్జమిత్ర
ఘనతరదివ్యయాగముల యోగముల
నినుగానఁ గాలేరు నిర్జరులైన
ద్విజరాజు దినరాజు దిక్కోణవరులు
అజునికాయజుని సర్వాత్మజాలంబు
గన్ననీనిజమూర్తి గన్నమాకోర్కి
కన్ననెక్కువయేది కమలాక్షయన్న
మును మీరు వరతపంబుల చేసి చేసి
ననుఁబోలు సుతువేడి ననుమెచ్చియేను   (460)
బరుఁడెవ్వఁడును బరాత్పరుఁడనే నాకుఁ
బరుడువేఁ డనియేనుపొడమితి మీకుఁ
బదరకుఁడికఁదుది పదముగాఁ గీర్తి
పదమును వైకుంఠపదము మీకిత్తు
సంతతపౌంశు నృశంసునాకంసు
నంతకుఁగూల్చెద ననుమానముడిగి

(భగవన్మాయావృత్తాంత)

నందుపాళెమునందు నామహామాయ
నందుదేవికిఁబుట్టె నన్నుమీరటకుఁ
గొని పోయియునిచి యాకొమరితనెట్టి    (470)
కొని వచ్చియిటనెలకొని యుండుఁడనుచు
నరబాలుఁదయ్యెనో నరపాలయంతఁ
గరములనాబాలుగైకొని శౌరి
తుష్టుఁడైనువస్తువుల వోకైక
దిష్టంబుగూర్చి యథేష్టంబుగాఁగ
విబుధులువొగడంగ విబుధులకిచ్చి
యబలనచ్చటనుంచి యటవోవఁదలఁచి
మురవైరిఁగని పాపముల వీడునట్లు
సరగుశృఖలల్ సడలుచువ్రేలఁ
దలవరుల్సంసారతమములో మునిఁగి
తెలియని గతినిద్రఁ దెలియకయుండ    (480)
వాటంబులగుచు గవాటంబు వెల్లఁ
జోటిచ్చి తెరువులు చూపంగ వెడలి
హరియభ్రకరుల శంపాంకుశాహతుల
బెరయింప మొఱవిడుపేర్మినురుమగను
అసమమై కంసకృత్యముల భీభత్స
రసము లోకములసాంద్రతఁగప్పెననఁగఁ
గఱటిచేతల కంసు ఖలునకపకీర్తి
నెఱసెనోయననిరుల్ నెరసికార్కమ్మ
ననిమిషానందభాష్పంబు కణంబు
లనఁజిటి పొటి చింకులవనిపైరాల     (490)

(వసుదేవభయ నివారణ)

వసుదేవభయతమోవారణుఁడగుచు
పసురుమావులఱేని పగిది శేషుండు
బెడిదంబులగు శౌరి బిరుదముల్ దాల్చు
పడగలగతిఁ బొల్కుపడగలఁబొదువ
బిసనికాయమున గంభీరతోయమున
నసమానమైన యాయమున మార్గంబు
విడిచినఁ గడతెంచి వేవేఁ గొల్ల
విడిపట్టునడునందు విచుపట్టుసొచ్చి
నిదురించునందు మానిని సెజ్జఁబెట్టి
పదిలుఁడై నట్టి యాపఁడతు తుకపట్టిఁ   (500)
జేకొనిహరిమాయజరసాలఁదిరుగఁ
జేకొని తొల్లింటి తెల్లింటిచెలువుననుండ
మాయపు బిడ్ద పల్మారువాపోవ
నాయెడదౌవారికావలిచేత

(ఇంకా ఉంది)

అష్టమహిషీ కల్యాణము - 1

అష్టమహిషీ కల్యాణము

(తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల మనవడు తాళ్ళపాక తిరువెంగళనాథసూరి విరచితము)

(ద్విపద కావ్యము)

-: ప్రథమాశ్వాసము :-

శ్రీయలమేల్మంగఁ జిరకృపాపాంగఁ
గాయజుమాత సాగరతనూజాత
శ్రీవేంకటేశకాంక్షితకుచదేశ
జీవనభవపాణి శ్రీకరవాణిఁ
గనకశోభనగాత్రఁ గంజాతనేత్ర
ననుపమాయతవేణి నఖిలకల్యాణి
హారిభూషణజాల నర్ధేందుఫాలఁ
జారుగుణశ్రేణి సైకతశ్రోణి
నరుణకోమలపాద నభినవామోదఁ
బరమయోగిధేయ బ్రహ్మాదిగేయ (10)
నెఱయంగఁ జాబిల్లి నిండువెన్నెలల
మఱపించు తెలిమించు మణుగొప్పగట్టి
మంచికుందనపుఁ దామరగద్దెమీఁద
నంచితపద్మాసనాసీనయగుచుఁ
గరినాయకులు రత్నకలశామృతంబు
నిరుమేలఁ జిలుకదేవేంద్రాదినిఖిల
సురగరుడోరగస్తోమంబుగొలువఁ
గరమొప్ప వరదానకరమొప్ప నభయ
కరమున శోభనాకరమై చెలంగ
సరసిజంబులురెండు సవరించుహస్త (20)
సరసీజంబులుగల్గి జలజాక్షుఁగూడి
తిరమొందు జననినిందిరనాత్మఁ దలఁచి
శ్రీవేంకటేశుడై చేలప్రకాశు
దేవాదిదేవును ధీరప్రభావు
లలితసౌందర్య లీలాభూమిభూమి
నలకషట్మదజితహరినీలనీల
ఘనసహస్త్రార హూంకారదివ్యాస్త్ర
కనకమయాంశుచక్రంబుఁ జక్రంబుఁ
బాలితజన్యంబుఁ బాంచజన్యంబు
నాళీకనాభ నందకము నందకముఁ (30)
గనదటినీమూలఖచితేంద్రనీల
ఘనకాంతి విజితశార్జ్గంబు శార్జ్గంబు
వేదాదివిద్యాప్రవీణమౌనీంద్ర
మోదకదివ్య కౌమోదికినాత్మఁ
బ్రణుతించి గణుతించి భక్తిసేవించి
గణనీయభోగవిశేషు శేషు
జితమత్త దైతేయు శ్రీవైనతేయు
శ్రుతిదామగళదేశు సూత్రవతీశు
నురుతరభక్తి నిత్యులను నిత్యులను
గురుతపోలబ్ధ ముక్తులను ముక్తులను (40)
క్ష్మానుత ద్రావిడాగమసార్వభౌము
లైనమావారల నాళువారలను
మానితసిద్ధాంతమార్గసల్లలిత
మానుజాచార్యు రామానుజాచార్యు
సతతనిర్జిత సూనశరుఁబారాశరుని
నతులితనిగమవాక్యవ్యాసు వ్యాసుఁ
బాయకహరిభక్తి ప్రబలినతపసి
రాయనియల బాదరాయణిసతత
హరిపాదమతుల మహాభాగవతుల
నరసి నుతించి సాష్టాంగంబు లెఱఁగి; (50)

(కవివంశావళి వర్ణన)

తతమానసార్ణవోత్పన్నకాకుత్థ్స
పతికథామృతపానపరమసమ్మోద
పరమౌనిపదభక్తిభరభరద్వాజు
వరగోత్రజుఁడు నందవంశభవుఁడు
హరిభక్తుఁడాశ్వలాయనసూత్రశాలి
పరమవిద్యాసింధు పారంగతుండు
వనజాతజాతసర్వసురేంద్రముఖులు
గనలేని వేంకటగ్రావాధినాధు
పదములు శోభనాస్పదములౌ తనదు
పదములు బహుదేశపదముల జనులఁ (60)
గనఁజేసి పంచమాగమసార్వభౌముఁ
డనఁబ్రసిద్ధికినెక్కి యఖిలవిద్యలను
నన్నయాచార్యుండె యనఁదాళ్ళపాక
యన్నమాచార్యుఁడాయత కీర్తిఁజెలఁగె
ఆధీరమతికిఁ దిమ్మాంబ యక్కాంబ
శ్రీధరాధీనలౌ శ్రీధరాసతుల
కరణి నిద్దఱు కులకాంతాలలామ
లరయఁ దిమ్మాంబకు నాత్మసంభవుఁడు
పాడఁజెప్పగవర్ణపద్ధతి నీడు
జోడులేఁడని సభసొచ్చివాదించి (70)
పరఁగినధీశాలి ప్తరివాదిదైత్య
నరశింహుఁడఁనగల్గె నరసింహగురుఁడు
అమ్మహాత్మునకుఁ దొయ్యలులునాచారి
యమ్మ యనంతమ్మయనఁ బొల్చిరందుఁ
జారులక్షణకు నాచారియమ్మకును
నారాయణుఁడు రూపనారాయణుండు
గలిగె ననంతాంబ గర్భమునందు
నలఘుతేజోమూర్తి యప్పలార్యుండు
హరిపరాయణచిత్తు డన్నమార్యుండు
నురుకీర్తిమంతులై యుదయిందిరెలమి (80)
అక్కలాబుధికన్యయన నొప్పునట్టి
యక్కలాంబకు సుముఖాబ్జిబింబకును
గరిమ నంబుధిసుధాకరుడు జన్మించు
సరలిమై తిరుమలాచార్యుండువొడమె
నరసతిసన్నిభ నరసమాహ్వయును
స్థిరకార్యకీర్తియౌ తిరుమలాంబయును
జనియించిరురుయోగసామ్రాజ్యవిభవ
జనకుఁడా తిరుమలాచార్యవర్యుండు
వేదాంతవిద్యా ప్రవీణుడై యాంధ్ర
వేదాంతమొనరించె ద్విపదరూపమున (90)
హరివంశకావ్య మాయతరసస్ఫూర్తి
హరివంశమిగురొత్త ననువొందజెసి
చక్రవాళములోన సరిలేదనంగఁ
జక్రవాలముగ మంజరి రచియించి
శ్రుతులచిక్కులుదీర్చు శుకతాతవోలె
సతత రేఫఱకార సరణులేర్పఱిచి
సంగీతసాహిత్య సర్వజ్జకత్వ
మంగళసామ్రాజ్య మహితుఁడై యలరె
మండెముకోటలో మండలంబెఱుఁగ
మండలాగ్రాహతి మండితపుష్ప (100)
దామమై ధర్మాంగద స్థితిఁబొలిచె
నేమహామహునియహీనగాత్రమున
నాపావనాత్ముని యంగనామౌళి
రూపపాతివ్రత్య రుచిరభావముల
సరసిజాలయఁబోలు సాధ్వీలలామ
తిరుమలాంబయనంగఁ దేజంబుమెరసి
యరుదందనయ్యింతి యల పంచకల్ప
తరువులునానొప్పు తనయరత్నములఁ
జారుతరాష్టభాషాచక్రవర్తి
ధీరుని బినతిమ్మదేశికోత్తముని (110)
యన్ని పద్యలయందు నరయ మున్నింటి
యన్నయార్యునిబోలు నన్నయాచార్యు
సాత్త్వికశుభమూర్తి సంగీతసత్క
విత్వాధికుని దిరువేంగళాహ్వయుని
జయయుత శ్రీలబ్ధ సహజకవిత్వ
నయు తిరువేంగళనాధుని నన్ను
సదమల విద్యావిశారదు లోక
విదితుని గోనేటివేంకటనాధుఁ
గనియె వారలలోనఁ గావ్యంబుఁజెప్పి
యెనలేని శ్రీవేంకటేశు మెప్పించి (120)
సకలంబునెఱుఁగ నసాధారణాంక
మకరకుండలము లిమ్మహిఁ గొన్నవాఁడ
దినములలోననె వేయిద్విపద లింపొంద
వినుతవర్ణనలతోడ విరచించువాఁడఁ
గవిశిరఃకంపయోగ్య ప్రతిద్విపద
నవబిరుదాంకుండ నాళీకసదన
వాసినీవేంకటేశ్వరపాదపద్మ
వాసనాలోలుపస్వాంతషట్పదుఁడ
వినురశీలుఁడఁ దిరువేంగళనాధుఁ
డనుపేరఁ బ్రఖ్యాతినందినయేను (130)

(ద్విపద లక్షణము)

వాసవుల్మువ్వురు వనజాప్తుఁ దొక్కఁడు
భాసిల్లు నదియొక్క పదము శ్రీకాంత
క్రమమున నీనాల్గు గణములనడచుఁ
గ్రమదూరముగఁ ప్రయోగముసేయరాదు
ఆపాదమునకు మూఁడవగణంబాది
దీపించు యతి యంబుధిప్రియతనయ
యుపమింపనవి ప్రాసయుతములై రెండు
ద్విపదనావిలసిల్లి వికజాబ్జపాణి
ద్విపదకు ద్విపదకుఁ దెగఁ జెప్పవలయు
నెపుడు సంస్కృతమున నితరభాషలను (140)
యతులలోపలఁ బ్రాసయతి దక్క సకల
యతులుచెల్లును బ్రయోగాను సారమున
ద్విపదతో ద్విపద సంధిలనేకశబ్ధ
మపుడురెంటనుగూర్ప నదియయుక్తంబు
మఱుయుసంస్కృతపు సమాసరూపమున
నెరయనెన్నిటినైన నిర్మింపదగును
తెనుఁగునఁ గూర్చిన ద్విపదయంత్యమున
నొనరఁ గ్రియాంత సముచ్చయంతములఁ
దనరు నకార ముత్యముగూడెనేని
వినుతింప నుత్తర ద్విపదాదియందు (150)
గొనకొన్నస్వరముతోఁ గూడఁగాదనుచు
నొనరింప సుకవీంద్రులుద్దండమండ్రు
అరసున్ననొనఁగూర్ప ననువైనహల్లు
గరిమనీద్విపదాదిఁ గనుపట్టెనేని
తొలివిభక్తికిఁదక్కఁదుదివిభక్త్యంత
ములు నకారములును ముకురబింబాస్య
యానకారముచెల్లు నరసున్నలగుచు
నానీలకచభృంగ యలమేలుమంగ
యనులక్షణంబుల ననువొంద సుకవి
జనసుప్రయోగైకశరణమై నిఖిల (160)
జగదేకనుత విరాట్ఛంధోవతీర్ణ
యగుచునే ద్విపదవిఖ్యాతిచెలంగ
వితత తల్లక్షణ ద్విపదమార్గమున
మతినెన్ని కృష్ణాష్టమహిషీవివాహ
కృతియొనర్చెదఁ జమత్కృతి సంఘటింపఁ
జతురశృంగార వాచాప్రౌఢిమెఱసి

(కవి కావ్య ప్రశంస)

చికిచికియెఱుకలఁ జెప్పంగలేని
కుకవులకెల్ల మక్కువతల్లి జల్లి
చుట్టుప్రోవులఁ గొలుచులుఁ గూడఁబెట్టి
దిట్టకూళలకుఁ బూదియలు గాదియలు (170)
కొంకక తనునోరికొలఁదులఁబలుకు
మంకుఁబోతులకు గ్రామ్యంబు సామ్యంబు
ఆరీతినుడువక యలఘుశబ్దార్ధ
సారసరీతిరసప్రభావముగఁ
గులికి కస్తువీనెఁగోసినకరణిఁ
విరవాదిపొట్లంబు విడిచినమాడ్కిఁ
బరిమళించుచు గవుల్ బళిబళియనఁగఁ
గవితచెప్పిన సులక్షణునిఁ గవీంద్రుఁ
డవునందురే నేర్చినట్లు చెప్పెదను (180)

అష్టమహిషి కల్యాణ కథారంభము

(గ్రంథాంకితము)

అలమేలుమంగ మోహనకాంచనాంగ
నెలమి మత్కృతికి నధీశ్వరిఁ జేసి
దరహాసవతికి భూధవళాక్షి సవతి
కరుణ పల్లవపాదకలఘమోదకును
హిమధామవదనకు హేమాబ్జసదన
కమృతభాషణకు బ్రహ్మాదిపోషణకుఁ
గృష్ణనపాయని కిష్టదాయినికి
గృష్ణాహివేణికిఁ గీరవాణికిని
అవితదీనకుఁ గలహంసయానకును
భువనరక్షణకును బుణ్యలక్షణకు  (190)

నంకితంబుగను గావ్యంబుగావింతు
నింకఁ దత్ప్రారంభ మెయ్యది యనిన
నవిరళమన్మనసాంబుజ నిలయ
యవధరింపుము వెంకటాధీసురాణి
శుకయోగిఁగాంచనాం శుకయోగిఁగాంచి
యకలంకగుణుడైన యభిమన్యుసుతుఁడు
మౌనీంద్ర యాదేవ మౌనీంద్రసుతుఁడు
దానవారాతి యాదవ వంశమునను
జనియించె నంటివి జలజాక్షుఁడెట్లు
జనియించె నేమేమిసకిపె లోకమున      (200)

మహిమ మీరంగ మన్మధువైరి యష్ట
మహిషుల నేరీతి మహిఁబెండ్లియాడె
నాలచ్చిమగని కథామృతాంభోధి
నోలలాడింపవే యోతండ్రియనిన
రాజుఁగన్గొని యోగిరాజు రాజేంద్ర
రాజీవదళనేత్రురాజితకథలు
వినగోరునట్టి వివేక సంపన్ను
లనయంబువారెపో యఖిలపావనులు
నీవు నా హరికథలెఱుగఁ గోరితివి
గావునఁ బుణ్యసంగతుఁదవై వినుము   (210)

మునుపు పల్కుల తుదల్మునుముట్టఁజదువు
జనుల దుర్జనులునిచ్చలుబాధసేయ

(భూమిదేవి కష్టదశ)

నీరదిసురనరనికరశైలాది
ధారణియైన యాధారిణివగచి
కనలి వేల్పులగమికాని చెంగటికిఁ
జని యింద్రుఁ జూచి వెచ్చనియూర్పుతోడ
నగసమూహముల బన్నగసమూహముల
నగజాలముల సర్వఖగజాలములను
నిధులను సకలాంబునిధులనుమోచి
బుధకంటకు లక్షణమును మోవలేను  (220)
సాధుబాధకులచే జడిసితినింక
నేధీరిచేఁదీరునీభారమన్న
మున్నీటి మొలనూలి ముదితయేయి
కన్నులమేటి సంగడివారుఁ దాను
బాటీరశశికాంతిఁ బాటించుమేని
జోటిఱేఁడున్న యచ్చోటికేతెంచి
యపుడు కోరకితకరాబ్జుఁడై పలికెఁ
గపటమానసులు నిష్కపటమానసులు
తపములజపముల ధర్మకర్మముల
విపరీతముగఁజేయ విసిగి యా ఘనుల    (230)

దెసఁజూడలేక నీదెసకేగుదెంచె
వసుధాంబుజాక్షి యోవనజాతజాత
అనవిని జననికి నాతమ్మిచూలి
వినతుఁడై వినుతిగావించి సేవించి
మాపాలగలవాఁడు మాపాలగలఁడు
నీపాలగలఁ డవనీదేవియనుచు
వాణీవిభుఁడు శర్వాణీధవుఁడు
నేణాంకసారసహితులు దిక్పతులు

(క్షీరాబ్ధిగమనము)

మునులునేతేరంగ మునుమున్నుపుడమి
ననబోఁడితో సితార్ణవమునకరిగి  (240)
శతకోటి శతకోటి చకితాత్మగర్భ
గతపర్వతంబులు నాగంబులుగాగ
ఘనమీనవాలాగ్ర ఘట్టనాజస్ర
జనితశీకరతతుల్ నపరముల్గాఁగ
శ్రీకరోన్నతి వికసిత నూత్న పుండ
రీకముల్బహుపుందరీకముల్గాఁగ
నలఘుతరోగ్రరావాంచిత వివిధ
జలచరజాలముల్ సైన్యముల్గాఁగ
......... పికధ్వనులు
కరమొప్ప వందిమాగధ నుతుల్ గాఁగ  (250)
పరివృతభూజబంభరవికల్ గాఁగ
పట్టభద్రునిగతి భాసిల్లు కడలి
పట్టుఱేనికి డెంకిపట్టైనదాని
హరికిచ్చు మౌనిహస్తార్ఘ్యంబులనఁగ
నరవిందములఁ తేనియలనొప్పుదాని
గరిమనాకులఁబిల్చు కరములోయనఁగ
సురుచిరాలోలవీచులనొప్పుదాని
దనుజారి నిజపదధ్యానంబుసేయ
మునుల బకజాలములనొప్పుదాని
వనజాతలోచన వరభక్తలీల  (260)

(ఇంకాఉంది)